Księga dżungli

O książce

Księga dżungli (w oryginale The Jungle Book) to zbiór opowiadań angielskiego pisarza Rudyarda Kiplinga, wydany w 1894 roku. Opowiadania ukazywały się najpierw w czasopismach w latach 1893–1894. Rok później Kipling wydał Drugą księgę dżungli z kolejnymi przygodami Mowgliego i innymi historiami. Obie książki należą do klasyki literatury dla dzieci i młodzieży.

Tom składa się z siedmiu opowiadań. Po każdym z nich następuje wiersz, przedstawiony jako pieśń śpiewana przez bohaterów. Trzy pierwsze opowiadania, czyli Bracia Mowgliego, Łowy węża Kaa i „Tygrys! Tygrys!”, tworzą historię Mowgliego, chłopca znalezionego i wychowanego przez wilki. Uczy go niedźwiedź Baloo, chroni czarna pantera Bagheera, a wrogiem jest kulawy tygrys Shere Khan. Pozostałe cztery opowiadania są osobnymi historiami. Biała foka opowiada o Kotiku, który szuka dla fok wyspy bez ludzi. Rikki-Tikki-Tavi to dzieje mangusa broniącego angielskiej rodziny przed kobrami. Toomai, druh słoni mówi o chłopcu, który widział taniec dzikich słoni. Słudzy Królowej Jejmości to nocna rozmowa zwierząt z wojskowego obozu. Ostatnie opowiadanie znane jest też pod tytułem Słudzy Jej Królewskiej Mości.

Księga dżungli jest lekturą szkoły podstawowej. To opracowanie obejmuje cały pierwszy tom, czyli wszystkie siedem opowiadań wraz z pieśniami, a nie wyłącznie historię Mowgliego. Nie omawiamy natomiast Drugiej księgi dżungli, która jest osobną książką.

Cytaty pochodzą z przekładu Józefa Birkenmajera, wydanego w 1931 roku w Poznaniu przez Wydawnictwo Polskie R. Wegnera w serii „Biblioteka Laureatów Nobla” jako jej piąty tom. Tekst jest w domenie publicznej i udostępniają go Wikiźródła. Birkenmajer zachował angielską pisownię imion, więc mamy u niego Mowgliego, Bagheerę, Baloo, Shere Khana, Tabaquiego, Hathiego i Bandar-log, a dawne miasto małp nazywa się Chłodnymi Legowiskami. W przypisach tłumacz podał wymowę, na przykład „Maugli”, „Bagîra” i „Szer Chan”. W Białej foce przywrócił rosyjskie nazwy, dlatego plaża fok to Siewierowostoczna, a młode samce to „chołostiaki”. Bagheera jest w tym przekładzie panterą, czyli postacią żeńską, choć u Kiplinga to samiec. Cytaty zachowują pisownię z 1931 roku, na przykład „czemprędzej”, „wgórę” czy „mojemi”.

Wolne Lektury udostępniają inny przekład, Franciszka Mirandoli, wydany po raz pierwszy w 1922 roku. Serwis publikuje go według wydania z 1923 roku. Mirandola spolszczył imiona. Mowgli to u niego Mauli, Bagheera to Bagera, Baloo to Balu, Tabaqui to Tabaki, Hathi to Hati, a Chłodne Legowiska to Mroźne Pieczary. Rikki-Tikki-Tavi to Riki-Tiki-Tavi, a Nagaina to Nagina. Toomai nazywa się Tumai, a ostatnie opowiadanie ma tytuł W służbie królowej. W opracowaniu używamy form z przekładu Birkenmajera, bo jest on najczęściej wznawiany, a jego formy imion są najbliższe oryginałowi.

Czas i miejsce akcji

Kipling nie podaje dat. Akcja toczy się w czasach, gdy pisał książkę, czyli w drugiej połowie XIX wieku, kiedy Indiami rządzili Brytyjczycy. Historia Mowgliego zaczyna się, gdy jest małym bobasem, a w Braciach Mowgliego narrator przeskakuje „dziesięć czy jedenaście lat”. Łowy węża Kaa cofają się do czasu, gdy Mowgli miał siedem lat. „Tygrys! Tygrys!” obejmuje ponad trzy miesiące życia we wsi i dzień polowania na tygrysa. Biała foka trwa kilka lat, bo Kotik przez pięć lat szuka bezpiecznej wyspy. Toomai, druh słoni rozgrywa się pod koniec sezonu łowów na słonie i trwa kilka dni. Słudzy Królowej Jejmości to jedna deszczowa noc i następny dzień w obozie wojskowym.

Miejsca akcji:

• dżungla na wzgórzach Seeonee w środkowych Indiach, a w niej jaskinia Ojca Wilka i Matki Wilczycy, Skała Narady, czyli zasypany głazami szczyt wzgórza, gdzie zbiera się Wiec Gromady, matecznik, w którym Mowgli śpi przy Bagheerze, oraz skała, na której wygrzewa się wąż Kaa,
• rzeka Waingunga, nad którą wcześniej polował Shere Khan,
• uprawne pola i chaty u podnóża gór, skąd Mowgli przynosi ogień,
• Chłodne Legowiska, opuszczone miasto dawnego króla, zarośnięte dżunglą, z pałacem bez dachu, tarasem i cysternami z czerwonego piaskowca oraz białą marmurową altaną pełną kobr,
• wioska ludzi na równinie, około dwudziestu mil od wilczych łowisk, z bramą zastawianą na noc cierniami, chatą Messui, świątynią i podmurowanym boiskiem pod wielkim figowcem, gdzie wieczorami spotyka się starszyzna,
• pastwiska nad Waingungą, kępa bambusów, w której czeka Szary Brat, jar z drzewem dhâk oraz wyschnięte łożysko rzeki, w którym ginie Shere Khan,
• Siewierowostoczna, plaża fok na wyspie Pawłowski Ostrów na Morzu Beringa, z wzgórzem Hutchinsona, Przesmykiem Lwów Morskich i rzeźnią, a także pobliska Wyspa Morsów i wybrzeże Lukannonu,
• Ocean Spokojny i wyspy, które odwiedza Kotik, między innymi Kerguelen, Wyspy Żółwie, Georgia, Orkady Południowe, wyspy Gough i Bouveta, Przylądek Corrientes i Przylądek Horn, a w końcu Wyspa Miedziana i ukryta za podwodnym tunelem nowa wyspa fok,
• bungalow w kolonii wojskowej Segowlee, jego ogród z różami i grządką melonów, łazienka, weranda, śmietnik koło stajni i nora Naga,
• góry Garo, gdzie stoi keddah, czyli zagroda do chwytania dzikich słoni, obozowisko u stóp gór, rzeka Dihang i polana, na której słonie tańczą w nocy,
• miejsca dawnej służby słonia Kala Naga, wspomniane w opowiadaniu, czyli Afganistan, Abisynia z twierdzą Magdala, Moulmein i koszary w Cawnpore,
• obóz wojskowy w Rawal Pindi, gdzie zebrano trzydzieści tysięcy ludzi i tysiące zwierząt na przegląd przed wicekrólem Indii.

Kluczowe wątki

Mowgli między wilkami a ludźmi. Wilki przyjmują chłopca do Gromady, ale gdy dorasta, młode wilki go odrzucają, bo jest człowiekiem. Ludzie we wsi przyjmują go jak syna, a potem obrzucają kamieniami, bo wydaje im się wilkołakiem. Mowgli zostaje w końcu sam w dżungli z czterema przybranymi braćmi i śpiewa, że jest w nim „dwóch Mowglich”.

Prawo Dżungli. Zwierzęta żyją według surowych zasad. Każde wilczę trzeba pokazać Gromadzie, nie wolno zabijać ludzi, a polować można z potrzeby, nie dla przyjemności. Baloo uczy Mowgliego tych praw i czarodziejskich haseł, a Bagheera i Akela ich bronią. Małpy, które nie mają żadnych praw, są w dżungli pogardzane.

Walka z Shere Khanem. Kulawy tygrys poluje na Mowgliego od pierwszej nocy, a potem buntuje przeciw niemu młode wilki. Mowgli najpierw upokarza go ogniem na Skale Narady, a potem zabija go, zapędzając stado bawołów do wąwozu. Skórę tygrysa rozkłada na Skale Narady, jak przyrzekł.

Odwaga małych. W pozostałych opowiadaniach bohaterami są słabsi, którzy okazują się dzielni. Mały mangus pokonuje dwie wielkie kobry, dziesięcioletni Toomai widzi to, czego nie widział żaden dorosły, a młoda foka znajduje schronienie dla całego swego ludu.

Ludzie i zwierzęta. Ludzie bywają dla zwierząt zagrożeniem, jak łowcy fok na Pawłowskim Ostrowie. Bywają też przyjaciółmi, jak rodzina Teodorka, którą ratuje Rikki-Tikki, albo Toomai, który od urodzenia żyje przy słoniu. W ostatnim opowiadaniu zwierzęta służą w armii i wypełniają rozkazy ludzi, choć nie rozumieją, po co walczą.

Geneza utworu

Rudyard Kipling urodził się w Bombaju i spędził w Indiach dzieciństwo oraz pierwsze lata pracy dziennikarskiej. Księgę dżungli napisał jednak daleko od Indii, w amerykańskim stanie Vermont, gdzie zamieszkał po ślubie z Amerykanką Caroline Balestier w 1892 roku. W autobiografii wspominał, że pomysł przyszedł mu do głowy zimą 1892 roku w małym domku pod Brattleboro, zasypanym śniegiem po parapet. Wcześniej napisał opowiadanie o leśniku, który spotyka dorosłego już chłopca wychowanego przez wilki. Wróciły do niego wtedy wspomnienia z dzieciństwa i zdanie z powieści Henry’ego Ridera Haggarda Nada the Lily. Większość opowieści powstała w domu, który Kipling zbudował niedaleko i nazwał Naulakha.

Kipling korzystał z dawnych indyjskich zbiorów bajek, takich jak Pańczatantra i opowieści dżataka. W Pańczatantrze jest na przykład historia mangusty walczącej z wężem. Przypuszcza się też, że pisarz znał relacje brytyjskiego urzędnika Williama Henry’ego Sleemana o indyjskich dzieciach znalezionych w wilczych norach. Seeonee to dzisiejsze Seoni w stanie Madhya Pradesh. Pierwsze wydania ilustrował między innymi ojciec pisarza, John Lockwood Kipling.

Książka szybko stała się popularna. Robert Baden-Powell, przyjaciel Kiplinga, oparł na niej zasady i nazwy dla najmłodszych skautów, czyli Wilczków. Na polski Księgę dżungli tłumaczyli Józef Czekalski (pierwszy przekład pod tytułem Księga puszczy), Teodor Mianowski, Franciszek Mirandola, Józef Birkenmajer i Andrzej Polkowski (2010). Najbardziej znaną ekranizacją jest film animowany wytwórni Walta Disneya z 1967 roku, który jednak bardzo swobodnie traktuje książkę.

Znaczenie tytułu

Dżungla w tytule to przede wszystkim świat Mowgliego, czyli gęsty las na wzgórzach Seeonee, w którym zwierzęta mają swoje plemiona, języki i prawa. Słowo „księga” podkreśla, że to zbiór wielu opowieści, a nie jedna powieść. Pierwszy polski tłumacz nazwał książkę Księgą puszczy.

Nie wszystkie opowiadania dzieją się w dżungli. Kotik żyje na Morzu Beringa, Rikki-Tikki w ogrodzie angielskiego domu, Toomai w górach Garo, a zwierzęta z ostatniego opowiadania w wojskowym obozie. Łączy je to, że ich bohaterami są zwierzęta, które mówią, myślą i przestrzegają własnych zasad. Dżunglą można więc nazwać cały ten świat zwierząt. Rządzi nim siła, ale liczą się w nim też honor i wdzięczność.

Kompozycja, narracja, język

Zbiór składa się z siedmiu opowiadań i siedmiu wierszy. Każde opowiadanie zaczyna się krótkim wierszowanym mottem, a kończy pieśnią, którą śpiewają bohaterowie, na przykład wilki z Seeonee, małpy, Mowgli, foki, ptak Darzee albo matka Toomaia. Trzy pierwsze opowiadania tworzą całość, ale nie są ułożone chronologicznie. Łowy węża Kaa cofają się do dzieciństwa Mowgliego, a „Tygrys! Tygrys!” zaczyna się słowami „musimy powrócić do pierwszej z naszych opowieści”.

Narrator jest trzecioosobowy, ale często zwraca się do czytelnika i wyjaśnia zwyczaje zwierząt i Indii. W Białej foce twierdzi, że całą historię opowiedział mu mały ptak Limerszyn. W Sługach Królowej Jejmości występuje jako „ja”, angielski gość obozu, który rozumie mowę zwierząt i podsłuchuje ich rozmowę. W tym opowiadaniu jest najmniej akcji, a najwięcej dialogu.

Zwierzęta mówią jak ludzie, ale każde ma własny sposób mówienia. Kaa syczy, Baloo jest rubaszny, Bagheera mówi miękko i ironicznie, a małpy przechwalają się chórem. Kipling wplata słowa indyjskie, takie jak „sambhur”, „mahout”, „ankus” czy „keddah”, a Birkenmajer objaśnia je w przypisach. Przekład z 1931 roku ma dawną pisownię i barwne archaiczne zwroty, na przykład „atoli”, „jeno” czy „zaprawdę”. Wieśniacy i Messua mówią gwarą, na przykład „a dyć”, „kiej” czy „źwirze”.