Streszczenie — Księga dżungli

Wilki z Seeonee przygarniają małego chłopca, który uciekł tygrysowi Shere Khanowi, i nazywają go Mowglim. Za jego przyjęciem do Gromady głosuje niedźwiedź Baloo, a pantera Bagheera płaci okup. Mowgli uczy się Prawa Dżungli, zostaje porwany przez małpy i ocalony przez węża Kaa. Gdy wilki go odrzucają, odpędza Shere Khana ogniem i idzie do ludzi. We wsi pasie bawoły i z ich pomocą zabija tygrysa, ale wieśniacy wypędzają go jako czarownika. Kolejne opowiadania mówią o białej foce Kotiku, mangusie Rikki-Tikki-Tavi, chłopcu Toomaiu, który widział taniec słoni, i rozmowie zwierząt w wojskowym obozie.

Przedmowa

Autor żartobliwie dziękuje zwierzętom i ludziom, od których rzekomo zebrał swoje opowieści. Wymienia słonia Bahadur Shaha z indyjskiej księgi rejestracyjnej, mędrca Sahiego, pewnego uczonego badacza węży oraz współpasażera z okrętu „Cesarzowa Indyj”, któremu zawdzięcza historię białej foki.

Bracia Mowgliego

W ciepły wieczór Ojca Wilka budzi szakal Tabaqui i donosi, że tygrys Shere Khan przenosi się na łowiska wilków z Seeonee. Słychać, jak tygrys poluje na człowieka, skacze na ognisko drwali i parzy sobie łapy. Do jaskini wchodzi wtedy nagi, brunatny bobas, który ledwie umie chodzić, i patrzy wilkowi w oczy. Matka Wilczyca przyjmuje go do swoich wilcząt. Shere Khan wtyka łeb w wylot jaskini i żąda zdobyczy, ale Matka Wilczyca, zwana Rakshą, przegania go i nadaje chłopcu imię Mowgli, czyli Żaba.

Przy pełni księżyca wilki przyprowadzają szczenięta na Skałę Narady. Shere Khan domaga się chłopca, a Akela, wódz Gromady, każe wilkom dobrze się przyjrzeć. Za Mowglim głosuje niedźwiedź Baloo, nauczyciel Prawa Dżungli. Brakuje drugiego głosu, więc czarna pantera Bagheera proponuje okup w postaci świeżo zabitego wołu. Wilki przyjmują dar, a Mowgli zostaje członkiem Gromady.

Mija dziesięć czy jedenaście lat. Mowgli uczy się życia w dżungli, wspina się na drzewa, wyjmuje wilkom ciernie z łap i odkrywa, że żaden wilk nie wytrzymuje jego spojrzenia. Bagheera zabrania mu zabijać bydło, bo życie kupiono mu za wołu. Starzejący się Akela słabnie, a Shere Khan karmi młode wilki resztkami i buntuje je przeciw chłopcu. Bagheera pokazuje Mowgliemu ślad obroży pod szczęką. Urodziła się w królewskim zwierzyńcu w Udejpurze i uciekła z klatki. Radzi chłopcu, by przyniósł ze wsi „Czerwone Kwiecie”, czyli ogień.

Mowgli zabiera wiejskiemu chłopcu wylepiony gliną koszyk z żarem i przez cały dzień podsyca płomień. Tymczasem Akela chybia w łowach, bo wilki podstępnie naszczuły go na kozła sambhura. Na wiecu przemawia Shere Khan, a Gromada chce wydać mu chłopca. Akela ofiarowuje własne życie w zamian za darowanie życia Mowgliemu. Wtedy Mowgli rzuca żar na mech, wywija płonącą gałęzią, bije tygrysa po łbie i przegania wilki. Ocala Akelę i zapowiada, że wróci ze skórą Shere Khana. Po raz pierwszy w życiu płacze, a Bagheera tłumaczy mu, że to tylko łzy, jakie mają ludzie. Żegna się z wilczą rodziną i o świcie schodzi do ludzi.

Pieśń myśliwska Gromady seeoneńskiej

Wilki śpiewają o porannym polowaniu na sambhura. Wilk zwiadowca widzi jelenia i biegnie z wiadomością do drużyny, a ta rusza tropem. Refrenem jest powtarzane liczenie „najpierw raz — potem drugi i trzeci”.

Łowy węża Kaa

Akcja cofa się do czasu, gdy Mowgli miał siedem lat. Baloo uczy go Prawa Dżungli i czarodziejskich słów, które zapewniają pomoc ptaków, węży i czworonogów. Najważniejsze z nich brzmią „Ja i Wy jesteśmy jednej krwi”. Hasła węży Mowgli nauczył się od węża wodnego, do którego zaprowadził go słoń Hathi. Chłopiec, zły na Baloo za lanie, chwali się, że będzie miał własną gromadę. Okazuje się, że zadawał się z Bandar-logiem, czyli Plemieniem Małp. Baloo wyjaśnia, że małpy nie mają praw ani wodza i cała dżungla nimi gardzi.

Podczas południowej drzemki małpy porywają Mowgliego i niosą go koronami drzew. Chłopiec rzuca hasło myszołowowi Chilowi i prosi, by zawiadomił Baloo i Bagheerę. Przyjaciele idą po pomoc do skalnego pytona Kaa, jedynego stworzenia, którego boją się małpy. Kaa właśnie zmienił skórę i jest głodny. Bagheera przypomina mu, że małpy przezywały go „glistą ziemną”. Chil donosi, że małpy zaniosły chłopca do Chłodnych Legowisk, opuszczonego miasta w dżungli.

W zrujnowanym mieście małpy każą Mowgliemu pleść z gałęzi szałasy, chwalą się i nie dają mu jeść. Gdy chmura zasłania księżyc, Bagheera wpada na taras i walczy z tłumem małp. Małpy wrzucają chłopca do zawalonej altany pełnej kobr, ale Mowgli wymawia hasło węży i kobry go oszczędzają. Każe Bagheerze skoczyć do cysterny, gdzie małpy nie mogą jej dosięgnąć. Przybywa Baloo, a w końcu Kaa, który jednym uderzeniem głowy rozprasza napastników. Pyton rozbija mur altany i uwalnia Mowgliego. Chłopiec dziękuje mu, obiecując dzielić się z nim zdobyczą.

O zachodzie księżyca Kaa zaczyna „głodowy taniec”. Małpy, a nawet Baloo i Bagheera, idą ku niemu jak zaczarowane. Tylko Mowgli nie ulega urokowi i odciąga przyjaciół. W drodze do domu Bagheera mówi, że ich rany i wstyd są winą chłopca. Baloo przypomina, że skrucha nie wyklucza kary, więc Bagheera daje Mowgliemu sześć klapsów. Potem zabiera go na grzbiet, a Mowgli zasypia i budzi się dopiero w wilczej jaskini.

Pieśń wagancka Bandar-logu

Małpy chwalą się, że są najmądrzejsze w dżungli, mówią wszystkimi językami i mają wielkie plany. Każda zwrotka kończy się jednak beztroskim „pal sześć” i wezwaniem, by nieść wyżej ogon. Pieśń wyśmiewa małpią próżność i brak wytrwałości.

„Tygrys! Tygrys!”

Po walce na Skale Narady Mowgli idzie około dwudziestu mil do nieznanej wioski. Kapłan uznaje go za chłopca porwanego przez wilki, a Messua, żona najbogatszego wieśniaka, przyjmuje go do domu. Jej syna Nathoo porwał kiedyś tygrys i kobieta chce wierzyć, że Mowgli to on. Chłopiec szybko uczy się ludzkiej mowy, ale nie chce spać pod dachem. W nocy przybiega Szary Brat, najstarszy z wilczych braci. Mówi, że Shere Khan odszedł, by odrosła mu osmalona sierść, i przysiągł zabić Mowgliego.

Przez trzy miesiące Mowgli poznaje życie ludzi. Musi nosić opaskę na biodrach, nie rozumie pieniędzy ani różnic kastowych i pomaga garncarzowi wyciągać osła z glinianki. Wieczorem pod figowcem myśliwy Buldeo opowiada, że kulawy tygrys to duch lichwiarza Purun Dassa. Mowgli wyśmiewa jego bajki, więc wójt posyła go do pasania bawołów. Chłopiec jeździ na wielkim byku Ramie, a pod kępą bambusów spotyka Szarego Brata.

Pewnego dnia Szary Brat czeka w jarze pod drzewem dhâk. Shere Khan wrócił, najadł się i napił, a teraz śpi w wyschniętym łożysku Waingungi, by wieczorem czatować na Mowgliego u bram wsi. Mowgli obmyśla plan. Akela i Szary Brat dzielą stado na dwie części. Krowy z cielętami zostają u wylotu wąwozu, a byki Mowgli prowadzi okrężną drogą do jego górnego końca. Woła tygrysa i spuszcza na niego stado. Ociężały Shere Khan nie może wspiąć się na strome ściany i ginie zadeptany przez bawoły.

Gdy Mowgli zdziera z tygrysa skórę, przychodzi Buldeo i chce zabrać ją po nagrodę od rządu. Akela przewraca go na ziemię, a przerażony myśliwy nazywa chłopca maharadżą. We wsi Buldeo opowiada o czarach, więc mieszkańcy witają Mowgliego kamieniami i strzałem z muszkietu, wołając, że to wilkołak. Tylko Messua w to nie wierzy. Mowgli wpędza stado do wsi i odchodzi z Akelą i Szarym Bratem. Na Skale Narady rozkłada skórę Shere Khana. Wilki, które żyły bez wodza, proszą Akelę i Mowgliego, by znów nimi rządzili, ale Bagheera ich wyśmiewa. Mowgli poluje odtąd z czwórką wilczych braci. Narrator dodaje, że po latach chłopiec się ożenił, ale „to już bajka dla dorosłych”.

Pieśń, którą Mowgli odśpiewał, tańcząc na Skale Narady

Mowgli opowiada w nierymowanej pieśni o śmierci Shere Khana i zdobyciu jego skóry. Pyta, dlaczego odrzucili go i ludzie, i wilki. Czuje jednocześnie radość i smutek, mówi, że jest w nim „dwóch Mowglich”, i nie rozumie, co mu ciąży w sercu.

Biała foka

Historię opowiedział narratorowi mysikrólik Limerszyn. Co wiosnę na plażę Siewierowostoczną na wyspie Pawłowski Ostrów na Morzu Beringa przypływają setki tysięcy fok. Piętnastoletni Łowca Morski walczy o miejsce nad morzem, a jego żona Matka rodzi syna Kotika, który ma białe futro. Kotik uczy się pływać, a potem pół roku spędza z matką na Oceanie Spokojnym. Wraca jako roczny „chołostiak”, czyli młody samiec bez rodziny.

Na wyspę przychodzą łowcy fok, Aleuta Kiryła Buterin i jego syn Pantelejmon. Boją się białej foki, bo biorą ją za ducha zmarłego Zacharowa. Pędzą stado młodych fok do rzeźni, a Kotik idzie za nimi z ciekawości. Widzi, jak ludzie zabijają foki pałkami i zdzierają z nich skóry. Lew morski radzi mu poszukać wyspy, na którą nie docierają ludzie, i odsyła go do Konia Morskiego na Wyspie Morsów. Stary mors przegania go, a Kotik przezywa go „ślimakojadem”. W końcu mors każe mu zapytać Krowę Morską.

Przez pięć lat Kotik przemierza oceany. Odwiedza między innymi Kerguelen, Wyspy Żółwie, Georgię, Orkady Południowe i Przylądek Corrientes, ale wszędzie foki wybili ludzie. Na zielonej wysepce umierająca stara foka z wytępionej kolonii z Masafuery opowiada mu legendę o białej foce, która zaprowadzi swój lud w bezpieczne miejsce. Kotik prosi matkę o jeszcze rok zwłoki przed ożenkiem i rusza na ostatnią wyprawę. Przy Wyspie Miedzianej spotyka Krowy Morskie, niezgrabne i nieme stworzenia. Płynie za nimi na północ, aż wprowadzają go podwodnym tunelem na piękną wyspę, której nie widział żaden człowiek.

Po powrocie foki wyśmiewają Kotika. Młody samiec drwi, że Kotik boi się walki, więc biała foka pokonuje go, a potem wszystkie największe samce na plaży. Ojciec staje u boku syna. Po tygodniu dziesięć tysięcy fok płynie za Kotikiem do nowej wyspy, a z każdym rokiem dołączają kolejne.

Lukannon

To smutna pieśń, którą narrator nazywa „jakby narodowym hymnem foczego plemienia”. Foki wspominają dawne wybrzeże Lukannonu, zanim przybyli łowcy, i proszą pliszkę, by zaniosła Władcom Głębin wiadomość o ich nieszczęściu.

Rikki-Tikki-Tavi

Powódź porywa młodego mangusa Rikki-Tikki-Taviego z rodzinnej nory i wyrzuca go na ścieżkę ogrodu w Segowlee. Angielska rodzina, rodzice i mały Teodorek, zwany Todziem, ratuje go i oswaja. Mangus z ciekawością zwiedza dom i śpi przy chłopcu. W ogrodzie ptak-krawczyk Darzee i jego żona płaczą, bo kobra Nag zjadła jedno z ich piskląt. Nag próbuje zagadać Rikkiego, a jego żona Nagaina atakuje go od tyłu. Rikki w ostatniej chwili podskakuje i umyka. Potem zabija małego, jadowitego węża Karaita, który zagrażał Teodorkowi. Matka chłopca mówi, że mangus ocalił jej syna.

W nocy płaczliwy szczur piżmowy Chuchundra ostrzega Rikkiego. Mangus podsłuchuje, jak kobry planują zabić ludzi, by odzyskać ogród dla swych dzieci, które wkrótce wyklują się z jaj. Nag zakrada się do łazienki i czeka na pana domu przy stągwi z wodą. Rikki chwyta go zębami za głowę i nie puszcza, choć wąż miota nim po całej łazience. Ojciec Teodorka, obudzony hałasem, zabija Naga strzałem z dubeltówki.

Rano Rikki każe Darzee’emu przestać śpiewać i dowiaduje się, gdzie są jaja. Żona krawczyka udaje ptaka ze złamanym skrzydłem i odciąga Nagainę. Rikki niszczy na grządce melonów dwadzieścia cztery jaja kobry, a ostatnie zabiera ze sobą. Tymczasem Nagaina wpełza na werandę i grozi Teodorkowi, który siedzi przy śniadaniu z rodzicami. Rikki pokazuje jej ocalałe jajo. Kobra odwraca się, a ojciec odciąga chłopca w bezpieczne miejsce. Nagaina chwyta jajo i ucieka do nory. Rikki wpada za nią do ciemnej jamy i po chwili wychodzi zwycięski. Ptak Kotlarczyk ogłasza w ogrodzie śmierć obu kobr, a Rikki pilnuje domu tak, że żaden wąż nie śmie tam wejść.

Pieśń, którą śpiewał Darzee na cześć Rikki-Tikki-Tavi

Krawczyk Darzee chwali się, że umie szyć gniazda i układać pieśni, i sławi krwawookiego Rikkiego, który uwolnił ogród od strachu. Rikki przerywa mu w połowie, więc reszta pieśni przepada.

Toomai, druh słoni

Słoń Kala Nag, czyli Czarny Wąż, od czterdziestu siedmiu lat służy rządowi indyjskiemu. Jeszcze przed wojną afgańską z 1842 roku wyciągał z błota działa, później był w Abisynii, dźwigał kłody w Moulmein, a teraz pomaga chwytać dzikie słonie w górach Garo. Jego poganiaczem jest Duży Toomai, a dziesięcioletni syn poganiacza, Mały Toomai, ma po nim przejąć słonia. Chłopiec kocha łowy i pewnej nocy zeskakuje do zagrody pełnej dzikich słoni, by podać powróz łowcy. Ojciec jest wściekły, bo nie chce, by syn został ubogim łowcą z dżungli.

Przy wypłacie zwierzchnik łowów, Petersen Sahib, dowiaduje się o wyczynie chłopca od starego tropiciela Machuy Appy. Daje Toomaiowi cztery anny i żartuje, że pozwoli mu wchodzić do każdej zagrody, gdy zobaczy taniec słoni. Wszyscy się śmieją, bo w języku łowców znaczy to „nigdy”. W drodze w doliny poganiacz z gór mówi chłopcu, że tej nocy słonie będą tańczyć.

W obozie Toomai bębni na pożyczonym tam-tamie, a matka śpiewa kołysankę o bogu Shivie. W nocy Kala Nag zrywa pęta, bierze chłopca na grzbiet i idzie w góry. Przechodzi przez rzekę i dociera na polanę, gdzie zbierają się dziesiątki dzikich słoni. Przychodzi też słonica Pudmini, która zerwała się z obozu Petersena. Słonie przez dwie godziny tupią, aż drży ziemia. O świcie Toomai widzi, że udeptały i powiększyły polanę.

Kala Nag wraca z Pudmini do obozu Petersena, a chłopiec mówi, że widział taniec słoni, i mdleje. Petersen i Machua Appa idą po śladach i znajdują polanę. Machua Appa liczy siedemdziesiąt tropów przy rzece. Wieczorem łowcy znaczą Toomaiowi czoło krwią, przyjmując go do swego cechu, a Machua Appa nadaje mu imię Toomai, Druh Słoni, po pradziadzie. Wszystkie słonie oddają mu hołd trąbieniem, które słyszy zwykle tylko wicekról Indii.

Shiva i świerszczyk

To kołysanka matki Toomaia. Bóg Shiva rozdał wszystkim stworzeniom pożywienie. Jego żona Pàrbati chciała go oszukać i schowała w zanadrzu świerszcza, ale okazało się, że i on dostał jedzenie. Pàrbati zawstydziła się i oddała Shivie hołd.

Słudzy Królowej Jejmości

Od miesiąca leje deszcz. W Rawal Pindi trzydzieści tysięcy ludzi i tysiące zwierząt czekają na przegląd wojsk przed wicekrólem Indii, którego odwiedza emir Afganistanu. W nocy spłoszone wielbłądy przewracają namiot narratora. Narrator ucieka z foksterierem Vixenem, gubi go i chroni się przy armatach. Rozumie mowę zwierząt, więc podsłuchuje ich rozmowę.

Spotykają się tam muł Billy z baterii dział górskich, koń kawaleryjski Dicka Cunliffe’a, przywieziony z Australii, wielbłąd juczny, para wołów z ciężkiej artylerii i młody, wystraszony muł. Każde zwierzę chwali swój sposób walki. Koń ufa jeźdźcowi, Billy kocha górskie ścieżki, wielbłądy leżą w czworoboku, a ludzie strzelają ponad nimi. Woły ciągną działa i spokojnie się pasą. Słoń, zwany Dwuogońcem, wyjaśnia, że boi się ognia, bo za dużo przewiduje. Gdy Vixen zaczyna na niego szczekać, olbrzym wpada w panikę. Młody muł pyta, po co w ogóle walczą, a zwierzęta odpowiadają, że taki jest rozkaz. Woły uciekają, gdy dowiadują się, że w pobliżu jest biały człowiek, bo Anglicy jedzą wołowinę.

Nazajutrz narrator ogląda paradę. Rozpoznaje konia, Dwuogońca, woły i Billy’ego. Gdy wojsko rusza ławą prosto na trybunę, emir się niepokoi. Stary szeik z orszaku emira pyta, jak osiąga się taki porządek. Oficer wyjaśnia, że każdy słucha swego przełożonego, aż po wicekróla, który służy cesarzowej, i dodaje, że dlatego emir przyjeżdża tu po rozkazy.

Śpiew zwierząt obozowych na wojskowym przeglądzie

Słonie, woły, konie, muły i wielbłądy śpiewają po kolei o swojej służbie. Na koniec wszystkie razem nazywają się „dziećmi obozowisk”, które dźwigają juki i jarzma, nie wiedząc, po co maszerują.