Rudyard Kipling

Wczesne życie i edukacja

Joseph Rudyard Kipling urodził się 30 grudnia 1865 roku w Bombaju, w Indiach Brytyjskich. Jego ojciec, John Lockwood Kipling, był rzeźbiarzem i wykładowcą w szkole sztuk pięknych, a później ilustrował książki syna. Imię Rudyard pochodzi od jeziora w hrabstwie Staffordshire, nad którym poznali się rodzice. Hinduska służba opowiadała chłopcu baśnie, więc od dziecka znał język hindustani.

Zgodnie ze zwyczajem Brytyjczyków w Indiach w 1871 roku pięcioletni Rudyard i jego młodsza siostra zostali wysłani do Anglii. Prawie sześć lat spędzili w Southsea u obcej rodziny Hollowayów, gdzie chłopiec był źle traktowany. Ten czas nazwał później „Domem Rozpaczy”. Od 1878 roku uczył się w szkole United Services College w Westward Ho!, przygotowującej chłopców do armii. Wspomnienia z tej szkoły wykorzystał w książce Stalky i spółka. Rodziców nie było stać na studia, a słaby wzrok zamknął mu drogę do wojska.

Debiut i pierwsze dzieła

W 1882 roku szesnastoletni Kipling wrócił do Indii i zaczął pracę w gazecie „Civil and Military Gazette” w Lahaurze. W 1887 roku przeniósł się do większego pisma „The Pioneer” w Allahabadzie. Pisał dużo i szybko. W 1886 roku wydał żartobliwe wiersze Departmental Ditties o życiu urzędników kolonialnych. W 1888 roku ukazał się zbiór opowiadań Gawędy spod Himalajów, a w tym samym roku jeszcze sześć tomików opowiadań. Czytelników ujął żywym stylem i dobrą obserwacją życia Brytyjczyków w Indiach.

W 1889 roku Kipling opuścił Indie i przez Japonię i Stany Zjednoczone dotarł do Londynu, gdzie szybko stał się sławny. W 1891 roku wydał powieść Światło, które zagasło, a w 1892 roku zbiór żołnierskich wierszy Barrack-Room Ballads z balladami Mandalay i Gunga Din. W styczniu 1892 roku poślubił Amerykankę Caroline Balestier, siostrę zmarłego przyjaciela i współautora powieści.

Kontekst historyczny

Kipling żył w czasach największej potęgi imperium brytyjskiego, do którego należały Indie. Wierzył, że Brytyjczycy mają obowiązek rządzić innymi ludami i nieść im europejską cywilizację. Najbardziej znanym wyrazem tych poglądów jest wiersz Brzemię białego człowieka z 1899 roku. Jedni widzieli w nim pochwałę obowiązku, inni propagandę imperializmu i rasizmu. Pisarz popierał też Brytyjczyków w wojnie z Burami w Afryce Południowej, gdzie przyjaźnił się z Cecilem Rhodesem.

Krytycy zarzucali mu szowinizm i to, że nie potępił masakry w Amritsarze w 1919 roku. George Orwell w eseju z 1942 roku nazwał go rzecznikiem brytyjskiej klasy rządzącej. T.S. Eliot bronił natomiast jego talentu. W wielu utworach Kipling z sympatią pisał jednak o Hindusach, a jego obraz Indii jest pełen zachwytu. Swastyka na okładkach jego książek była indyjskim symbolem pomyślności i pisarz kazał ją usunąć, gdy przyjęli ją naziści. W latach trzydziestych ostrzegał przed Hitlerem.

Dojrzałość twórcza

Lata 1892–1896 Kipling spędził w Vermoncie w Stanach Zjednoczonych, gdzie zbudował dom Naulakha. Tam urodziły się jego córki Josephine i Elsie i tam powstały Księga dżungli (1894) i Druga księga dżungli (1895). Po kłótni ze szwagrem w 1896 roku rodzina wróciła do Anglii, gdzie w 1897 roku urodził się syn John. W 1899 roku w czasie podróży do Ameryki zmarła na zapalenie płuc sześcioletnia Josephine.

W kolejnych latach Kipling wydał powieść Kapitanowie zuchy (1897) i szkolne opowieści Stalky i spółka (1899). Potem ukazały się powieść Kim (1901) o chłopcu wędrującym przez Indie ze starym lamą i Takie sobie bajeczki (1902) dla dzieci. W 1902 roku zamieszkał w starym domu Bateman’s w Burwash w hrabstwie Sussex, gdzie pozostał do końca życia. Tam napisał Puka z Pukowej Górki (1906). W 1907 roku jako pierwszy pisarz piszący po angielsku i najmłodszy w historii laureat, w wieku 41 lat, otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Najsłynniejszym jego wierszem stał się Jeżeli (1910).

Spuścizna i znaczenie

Podczas I wojny światowej, w 1915 roku, zginął pod Loos we Francji osiemnastoletni syn pisarza, John, którego ojciec pomógł przyjąć do wojska mimo słabego wzroku. Kipling pracował potem w komisji opiekującej się grobami poległych żołnierzy. Odmówił tytułu szlacheckiego i godności poety-laureata. Zmarł 18 stycznia 1936 roku w Londynie. Jego prochy spoczęły w Opactwie Westminsterskim, obok grobów Charlesa Dickensa i Thomasa Hardy’ego.

Dziś Kipling uchodzi za mistrza opowiadania i klasyka literatury dziecięcej, choć jego poglądy wciąż budzą spory. Robert Baden-Powell oparł na Księdze dżungli zasady dla najmłodszych skautów. Opowieści o Mowglim wielokrotnie filmowano, najsłynniejszy jest film animowany Walta Disneya z 1967 roku. Dom Bateman’s jest dziś muzeum pisarza. Na polski jego książki przekładali między innymi Józef Birkenmajer, Franciszek Mirandola i Andrzej Polkowski.