Pinokio

O książce

Pinokio, w oryginale Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino, czyli „Przygody Pinokia. Historia pajacyka”, to powieść dla dzieci Carla Collodiego. Drukowano ją w odcinkach w rzymskim tygodniku „Giornale per i Bambini” od 7 lipca 1881 do 25 stycznia 1883 roku. W lutym 1883 roku ukazała się we Florencji jako książka, nakładem wydawcy Felice Paggiego, z ilustracjami Enrica Mazzantiego. Należy do najczęściej tłumaczonych książek świata.

Bohaterem jest drewniany pajacyk, którego ubogi staruszek Dżeppetto wystrugał z mówiącego polana. Pinokio zaraz po urodzeniu ucieka z domu, sprzedaje elementarz, ufa Lisowi i Kotu, kłamie i wagaruje. Wiele razy obiecuje poprawę i wiele razy łamie słowo. Pomaga mu Wróżka o Błękitnych Włosach, a ostrzega Mówiący Świerszcz. Na końcu pajacyk ratuje ojca z brzucha Rekina, zaczyna uczciwie pracować i w nagrodę staje się prawdziwym chłopcem.

Pinokio jest jedną z przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą powieść, czyli trzydzieści sześć rozdziałów.

W opracowaniu nie podajemy cytatów. Oryginał włoski jest w domenie publicznej, ale w Wolnych Lekturach ani w Wikiźródłach nie ma polskiego przekładu w wolnym dostępie. Najczęściej czytany przekład Zofii Jachimeckiej, wydany w 1954 roku, jest chroniony prawem autorskim. Treść sprawdzaliśmy rozdział po rozdziale w oryginale włoskim udostępnionym przez włoskie Wikiźródła.

Imiona i nazwy brzmią w polskich wydaniach różnie. Używamy form najczęstszych w szkole, czyli Pinokio, Dżeppetto, Wróżka o Błękitnych Włosach, Mówiący Świerszcz, Ogniojad i Knot. W oryginale to Pinocchio, Geppetto, Fata dai capelli turchini, Grillo-parlante, Mangiafoco i Lucignolo. Włoskie turchini oznacza kolor ciemnoniebieski albo turkusowy, dlatego w niektórych przekładach Wróżka ma włosy lazurowe lub turkusowe. Potwór morski to po włosku Pesce-cane, czyli rekin.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się we Włoszech, w krajobrazie przypominającym Toskanię, ojczyznę autora. Collodi nie podaje dat ani nazw prawdziwych miast. Świat powieści jest jednak dziewiętnastowieczny. Są w nim karabinierzy, kolej żelazna, welocypedy, szkoła gminna i uboga wieś. Obok zwykłych ludzi żyją tu mówiące zwierzęta, wróżki i potwory.

Czas akcji obejmuje ponad dwa lata. Pinokio spędza cztery miesiące w więzieniu, do wakacji chodzi do szkoły, pięć miesięcy bawi się w Krainie Zabawek i trzy miesiące uczy się sztuczek w cyrku. Dżeppetto mówi w brzuchu Rekina, że siedzi tam od dwóch lat. Po ucieczce Pinokio pracuje jeszcze ponad pięć miesięcy.

Miejsca akcji:

• warsztat majstra Antoniego, w którym leży mówiące polano;
• izdebka Dżeppetta na parterze, z kominkiem i garnkiem namalowanymi na ścianie;
• ulice miasteczka, gdzie karabinier łapie Pinokia za nos;
• pobliska wieś, w której starzec oblewa pajaca wodą zamiast dać mu chleba;
• miasteczko nad morzem z Wielkim Teatrem Kukiełek i kuchnią Ogniojada;
• gospoda „Pod Czerwonym Rakiem”, w której Lis i Kot jedzą kolację na koszt Pinokia (w niektórych przekładach „Pod Czerwonym Homarem”);
• las z Wielkim Dębem, na którym zbójcy wieszają Pinokia, i białym domkiem Wróżki;
• Miasto Głupców (wł. Acchiappacitrulli) z sądem, w którym zasiada goryl, z więzieniem i Polem Cudów za murami;
• winnica i kurnik chłopa, gdzie Pinokio musi pełnić służbę psa podwórzowego;
• gołębnik, w którym Pinokio i Gołąb odpoczywają w podróży;
• brzeg morza, skąd Dżeppetto wypływa małą łódką;
• Wyspa Pracowitych Pszczół, czyli miasteczko na wyspie, w którym wszyscy pracują, z domem Wróżki i szkołą gminną;
• plaża, na której koledzy wciągają Pinokia w bójkę;
• grota Zielonego Rybaka nad morzem;
• Kraina Zabawek (wł. Paese dei balocchi), gdzie mieszkają tylko chłopcy od ośmiu do czternastu lat;
• cyrk, w którym Pinokio występuje jako tresowany osiołek;
• skała nad morzem, z której kupiec wrzuca osiołka do wody;
• wnętrze Rekina, w którym Pinokio odnajduje ojca;
• chatka Mówiącego Świerszcza i ogród warzywny Giangia, gdzie Pinokio pracuje na mleko dla ojca.

Kluczowe wątki

Narodziny pajaca. Majster Antoni, zwany Wiśnią, oddaje Dżeppettowi polano, które mówi i się śmieje. Dżeppetto struga z niego pajacyka i nazywa go Pinokiem. Pajac od razu kpi z ojca, zrywa mu perukę i ucieka na ulicę. Przez jego wybryk Dżeppetto trafia do więzienia, a Pinokio zabija młotkiem Mówiącego Świerszcza, który próbował go pouczyć.

Elementarz i teatr kukiełek. Dżeppetto sprzedaje jedyną kurtkę, żeby kupić synowi elementarz. Pinokio sprzedaje książkę za bilet do teatru kukiełek. Groźny Ogniojad chce nim podsycić ogień pod pieczenią, ale się wzrusza. W końcu daje pajacowi pięć złotych monet dla ojca.

Lis, Kot i Pole Cudów. Dwaj oszuści namawiają Pinokia, żeby zakopał monety na Polu Cudów, bo wyrośnie z nich złote drzewo. Przebrani za zbójców wieszają go na dębie. Później okradają go naprawdę. Sędzia goryl skazuje okradzionego Pinokia na cztery miesiące więzienia.

Wróżka o Błękitnych Włosach. Wróżka ratuje powieszonego pajaca, leczy go i uczy, że kłamstwo widać po rosnącym nosie. Raz jest dziewczynką, raz dorosłą kobietą, raz kozą o błękitnej sierści. Staje się dla Pinokia siostrą, a potem matką. Obiecuje, że zrobi z niego chłopca, jeśli na to zasłuży.

Kraina Zabawek. W przeddzień przemiany w chłopca Pinokio daje się namówić przyjacielowi Knotowi na wyjazd do krainy, w której nie ma szkół. Po pięciu miesiącach zabawy obaj zamieniają się w osły. Pinokio trafia do cyrku, kuleje i zostaje wrzucony do morza przez kupca, który chce zrobić bęben z jego skóry.

Odnaleziony ojciec i przemiana. Połknięty przez Rekina Pinokio odnajduje w jego brzuchu Dżeppetta. Wynosi ojca na plecach przez paszczę śpiącego potwora i z pomocą Tuńczyka dopływa do brzegu. Przez wiele miesięcy ciężko pracuje dla chorego ojca, a oszczędności oddaje chorej Wróżce. Rano budzi się jako prawdziwy chłopiec.

Geneza utworu

Carlo Collodi, właściwie Carlo Lorenzini, był florenckim dziennikarzem i satyrykiem. W połowie lat siedemdziesiątych XIX wieku zaczął pisać dla dzieci. Przełożył na włoski baśnie Charles’a Perraulta i stworzył cykl książek szkolnych o chłopcu Giannettinie. Zjednoczone niedawno Włochy potrzebowały wtedy książek, które uczyłyby dzieci czytać i wychowywały je na pracowitych obywateli.

Pierwszy odcinek ukazał się 7 lipca 1881 roku w pierwszym numerze „Giornale per i Bambini”, pisma dla dzieci redagowanego przez Ferdinanda Martiniego. Nosił tytuł Storia di un burattino, czyli „Historia pajacyka”. Pierwotnie opowieść kończyła się na rozdziale piętnastym, w którym Pinokio wisi na gałęzi dębu. Czytelnicy domagali się dalszego ciągu, więc w lutym 1882 roku pismo wznowiło druk.

W drugiej części pojawia się Wróżka, która ratuje pajaca, a historia zmierza do jego przemiany w chłopca. W 1883 roku całość wyszła jako książka podzielona na trzydzieści sześć rozdziałów. Od wiosny tego roku Collodi sam kierował pismem „Giornale per i Bambini”. Zmarł w 1890 roku, nie doczekawszy światowej sławy swojej powieści.

Pierwszy polski przekład ukazał się w 1912 roku. Dziś najczęściej czyta się przekład Zofii Jachimeckiej z 1954 roku, zatytułowany Pinokio. Przygody drewnianego pajaca.

Znaczenie tytułu

Imię bohatera wymyśla Dżeppetto w trzecim rozdziale. Uważa, że przyniesie ono szczęście, bo znał kiedyś całą rodzinę Pinokiów i wszystkim dobrze się wiodło. Collodi od razu z tego żartuje, bo dodaje, że najbogatszy z nich żył z jałmużny. Tytuł nazywa więc bohatera i zapowiada, że książka opowie o jego przygodach.

Ważny jest też podtytuł Storia di un burattino. Włoskie burattino to pajacyk albo kukiełka, czyli lalka, którą ktoś porusza. Pinokio długo zachowuje się jak lalka, którą kierują inni. Prowadzą go Lis i Kot, koledzy ze szkoły, Knot i Człowieczek z wozu. Staje się chłopcem dopiero wtedy, gdy sam zaczyna decydować o sobie i odpowiadać za innych.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z trzydziestu sześciu krótkich rozdziałów. Każdy otwiera zdanie, które streszcza jego treść. Fabuła ma budowę łańcuchową. Pinokio obiecuje poprawę, ulega pokusie, ponosi karę i dostaje pomoc. Ten schemat powtarza się wiele razy, coraz poważniej. Kulminacją jest pobyt w brzuchu Rekina, a rozwiązaniem przemiana pajaca w chłopca.

Narrator mówi w trzeciej osobie, ale często zwraca się wprost do dzieci. Zadaje czytelnikom pytania, każe im zgadywać i komentuje zachowanie bohatera. Pierwsze zdania żartują z baśniowego początku. Narrator zaczyna od słów „Był sobie raz…”, a gdy czytelnicy zgadują, że chodzi o króla, wyjaśnia, że był sobie kawałek drewna.

Collodi pisze toskańską odmianą włoszczyzny, żywo i dowcipnie. Postacie mówią krótkimi zdaniami, kłócą się i przekomarzają. W powieści pełno jest przysłów, powtórzeń i dźwiękonaśladowczych wyrazów. Obok zabawnych scen są jednak sceny straszne, jak wieszanie na dębie czy smażenie na patelni. Baśniowe cuda mieszają się z realistycznym obrazem biedy, głodu i ciężkiej pracy.