Wybrane baśnie polskie i europejskie
Opracowanie obejmuje osiem baśni, sześć europejskich i dwie polskie, od „Kopciuszka” w dwóch wersjach po „Kwiat paproci” Kraszewskiego i „O Szklanej Górze” Kasprowicza. Wszystkie teksty są w wolnym dostępie na Wolnych Lekturach albo w Wikiźródłach.
Materiały do lektury
O książce
Wybrane baśnie polskie i europejskie nie są jedną książką. To pozycja zbiorcza z podstawy programowej szkoły podstawowej w brzmieniu z 2024 roku. Stoi tam na liście krótkich utworów dla klas IV–VI, obok wybranych mitów greckich, fragmentów Biblii oraz podań i legend polskich. Rozporządzenie nie wymienia żadnych tytułów, więc nauczyciel sam decyduje, które baśnie przeczyta z klasą. W roku szkolnym 2026/2027 klasa IV uczy się już według nowej podstawy programowej, a ta lista dotyczy jeszcze klas V i VI. Dlatego opracowanie obejmuje osiem baśni, po które szkoła sięga najczęściej i które mają najwięcej wyszukiwań w sieci. Najczęściej wyszukiwana jest historia Kopciuszka. Bardzo popularne są też baśnie o Czerwonym Kapturku, Jasiu i Małgosi oraz Śnieżce.
Drugim kryterium był wolny dostęp do tekstu. Wybraliśmy wyłącznie baśnie, które można bezpłatnie przeczytać na Wolnych Lekturach albo w Wikiźródłach, i stamtąd pochodzą wszystkie cytaty. W zbiorze są baśnie zapisane przez zbieraczy, takich jak bracia Grimm, oraz baśnie literackie, które napisali konkretni pisarze. Omawiamy je w takiej kolejności:
- Kopciuszek Charles’a Perraulta w przekładzie Oskara Hedemanna (Wolne Lektury, wydanie z 2021 roku na Licencji Wolnej Sztuki),
- Kopciuszek podpisany nazwiskiem braci Grimm w swobodnym opowiedzeniu Bolesława Londyńskiego (Wolne Lektury, według tomu Baśnie z serii „Złota Biblioteczka”, Warszawa 1929),
- Czerwony Kapturek, Jaś i Małgosia oraz Śnieżka braci Grimm w przekładzie Marcelego Tarnowskiego (Wolne Lektury, według zbioru Baśnie domowe z Wydawnictwa E. Jarmołkiewicz),
- Kot w butach w rymowanej opowieści Artura Oppmana, znanego jako Or-Ot (Wikiźródła, wydanie Konstantego Treptego, Warszawa 1900),
- Bajka o rybaku i rybce Aleksandra Puszkina w przekładzie Renaty Lis (Wolne Lektury, wydanie z 2020 roku na Licencji Wolnej Sztuki),
- Kwiat paproci Józefa Ignacego Kraszewskiego (Wolne Lektury, według tomu Bajki i powiastki Stanisława Jachowicza i Kraszewskiego, Lwów 1924),
- O Szklanej Górze Jana Kasprowicza (Wikiźródła, według zbioru Bajki, klechdy i baśnie, Lwów 1922).
Dwie wersje Kopciuszka pokazują, jak bardzo może się różnić ta sama baśń. Wolne Lektury podają tekst Londyńskiego jako przekład z braci Grimm, ale w rzeczywistości to swobodna polska przeróbka. Opowiadający zapowiada na początku, że powtórzy historię tak, jak słyszał ją od niani. Bohaterka ma tu na imię Rózia, czarodziejka nazywa się Baba-Dziwo, a król to Ćwieczek. Od Grimmów pochodzą gołębie, które wybierają ziarna z popiołu. Wróżka, powrót przed północą i pantofelki wyglądające jak szklane przypominają raczej Perraulta. W oryginale niemieckim nie ma ani wróżki, ani północy. Kopciuszkowi pomaga drzewo wyrosłe na grobie matki, a siostry za radą matki kaleczą sobie stopy, żeby zmieścić je w pantofelku.
Tłumacze używają czasem innych słów niż dzisiejsze wydania. U Tarnowskiego Śnieżka mieszka u siedmiu karzełków, a nie krasnoludków. U Hedemanna Kopciuszek jest rodzaju żeńskiego („Kopciuszek przyniosła”), a domownicy przezywają ją też Kocmołuszkiem. U Renaty Lis rybak zwraca się do złotej rybki słowami „rybeczko złota”, a narrator nazywa go po prostu dziadkiem. Kot Oppmana ma na imię Mruczek, a jego pan to Janek, którego kot przedstawia królowi jako hrabiego.
Na liście lektur stoją także Baśnie Hansa Christiana Andersena. Mają w serwisie osobne opracowanie, dlatego nie ma ich w tym zestawie. Calineczkę, Brzydkie kaczątko, Królową śniegu i inne baśnie Andersena omawiamy tutaj.
Czas i miejsce akcji
W baśniach nie ma dat. Ich wydarzenia rozgrywają się „dawno, dawno temu” albo „za górami, za lasami”, czyli w czasie, którego nie da się znaleźć w kalendarzu. Czas mierzy się tu porami roku, nocami i liczbą prób. Kopciuszek musi wrócić z balu przed północą. Jaś i Małgosia błądzą po lesie aż do trzeciego dnia, a czarownica tuczy chłopca przez cztery tygodnie. Rybak przez trzydzieści trzy lata mieszka ze swoją starą w lepiance. Jacuś szuka kwiatu paproci przez trzy kolejne noce świętojańskie, czyli przez trzy lata. Rycerze przez siedem lat próbują zdobyć Szklaną Górę.
Tylko dwie baśnie mocniej osadzają akcję w znanym świecie. U Puszkina staruszka chce zostać carycą, a w jej komnatach pojawiają się bojarzy, więc rozpoznajemy dawną Rosję. Kraszewski opisuje polską wieś z Sobótkami w noc świętojańską. Kasprowicz zostawia wybór czytelnikowi, bo Szklana Góra stała albo daleko w świecie, albo na polskiej ziemi. Oto miejsca, w których toczy się akcja poszczególnych baśni:
- dom szlachcica z poddaszem, na którym śpi Kopciuszek, i kominkiem z popiołem, ogród z dyniami, pałac królewicza z salą balową i brama pałacu (Kopciuszek Perraulta),
- dworek wdowy na wsi, kuchnia z piecem, dąb, który otwiera czarodziejka, i dwór króla Ćwieczka (Kopciuszek w opowieści Londyńskiego),
- dom matki we wsi, las pełen kwiatów i chatka babci pod trzema wielkimi dębami (Czerwony Kapturek),
- chata drwala na skraju lasu, leśna gęstwina z ogniskiem, chatka z chleba i ciasta z szybami z cukru, chlewik, piec i rzeka, przez którą przewozi dzieci kaczka (Jaś i Małgosia),
- zamek królewski z czarodziejskim lusterkiem, dziki las, domek siedmiu karzełków, góry, w których karzełki kopią złoto, i szczyt ze szklaną trumną (Śnieżka),
- młyn nad rzeką, miasteczko z szewcem, las, stolica z zamkiem króla, łąki i pola przy drodze oraz zamek czarownika-olbrzyma (Kot w butach),
- lepianka nad morzem, brzeg, nowa chata, dwór szlachecki i carskie komnaty (Bajka o rybaku i rybce),
- wieś z chatą rodziców Jacusia, las w noc świętojańską, za każdym razem inny, i pałac w obcej krainie z ogrodem nad morzem (Kwiat paproci),
- Szklana Góra z zaczarowanym zamkiem i sadem złotych jabłek, jej podnóże, las i niebo, po którym sokół unosi żaczka (O Szklanej Górze).
Kluczowe wątki
Krzywdzone dziecko i zła macocha. Kopciuszek śpi na słomie i sprząta po siostrach. Jasia i Małgosię macocha dwa razy wyprowadza do lasu, a królowa każe myśliwemu zabić Śnieżkę. W baśniach dom często przestaje być bezpieczny, a dziecko musi samo znaleźć drogę do szczęścia.
Podstęp, spryt i rozum. Jaś zostawia na drodze białe kamyki, a w chlewiku podsuwa czarownicy kostkę zamiast palca. Kot w butach zmyśla hrabiego Janka i namawia olbrzyma, żeby zamienił się w mysz. Żaczek ze Szklanej Góry przypina sobie pazury rysia i przechytrza sokoła.
Chciwość, która niszczy. Stara z Bajki o rybaku i rybce zaczyna od koryta, a kończy na żądaniu władzy nad morzami. Wtedy traci wszystko. Jacuś z Kwiatu paproci ma pałace i złoto, ale nie chce podzielić się nimi z rodziną i w końcu traci wszystko.
Dobroć, która zostaje nagrodzona. U Perraulta Kopciuszek układa siostrom włosy, choć z niej kpią, a na końcu im przebacza. Rybak wypuszcza złotą rybkę bez zapłaty. U Londyńskiego gołębie odwdzięczają się Rózi za to, że codziennie je karmiła.
Przestroga przed nieposłuszeństwem. Czerwony Kapturek zbacza z drogi, żeby nazbierać kwiatów, i rozmawia z wilkiem. Śnieżka trzy razy daje się oszukać obcej kobiecie, choć karzełki zabroniły jej kogokolwiek wpuszczać. Obie przeżywają, ale tylko dzięki cudzej pomocy.
Cuda i przemiany. Dynia zmienia się w karocę, a myszy w konie. Olbrzym przybiera postać lwa, a potem myszy. Chata rybaka zamienia się w dwór, a dwór w carski pałac. Czary mają jednak swoje granice, bo o północy suknia Kopciuszka znów staje się łachmanem.
Geneza utworu
Baśnie ludowe przez wieki przekazywano ustnie. Wątek Kopciuszka zna wiele kultur, a najstarszy tekst o podobnej fabule zapisano w Chinach w IX wieku. Wcześnie zaczęto spisywać baśnie we Włoszech. Giovanni Francesco Straparola wydał w XVI wieku najstarszą znaną wersję opowieści o kocie, który pomaga swemu panu. W zbiorze Giambattisty Basilego, wydanym już po śmierci autora w latach 1634–1636, znalazła się najstarsza znana europejska wersja Kopciuszka.
W 1697 roku w Paryżu ukazał się zbiór ośmiu baśni prozą Histoires ou contes du temps passé. Znalazły się w nim między innymi Śpiąca królewna, Czerwony Kapturek, Kot w butach i Kopciuszek. Książkę wydano pod nazwiskiem Pierre’a Darmancoura, dziewiętnastoletniego syna Charles’a Perraulta. Badacze do dziś spierają się, ile napisał syn, a ile ojciec, ale tradycja przypisuje te baśnie Charles’owi Perraultowi. Każda kończy się wierszowanym morałem. Od Perraulta pochodzi najbardziej znany motyw Kopciuszka, czyli szklany pantofelek.
Bracia Jacob i Wilhelm Grimmowie, niemieccy uczeni i językoznawcy, wydali zbiór Kinder- und Hausmärchen, czyli Baśnie dla dzieci i domu. Pierwszy tom ukazał się w 1812 roku, drugi w 1815 roku, a ostatnie wydanie za życia braci w 1857 roku. Jaś i Małgosia mają w zbiorze numer 15, Kopciuszek 21, Czerwony Kapturek 26, a Śnieżka 53. Grimmowie spisywali opowieści głównie od znajomych i przyjaciół, a potem je poprawiali. Historię Czerwonego Kapturka opowiedziały im siostry Hassenpflug. W pierwszym wydaniu Śnieżkę prześladowała jej rodzona matka, a w późniejszych stała się nią macocha. Kot w butach trafił do pierwszego wydania, ale bracia usunęli go z następnych, bo był zbyt podobny do baśni Perraulta.
Aleksander Puszkin napisał Bajkę o rybaku i rybce w 1833 roku, a tekst na Wolnych Lekturach kończy się datą 14 października 1833. W XIX wieku polskie baśnie pisał między innymi Józef Ignacy Kraszewski (1812–1887), autor ogromnej liczby książek. Spisywali je też zbieracze, tacy jak Antoni Józef Gliński, który w 1853 roku ogłosił polską wersję Kopciuszka. Kraszewski oparł Kwiat paproci na wierzeniu, że w noc świętojańską kwitnie paproć, a jej kwiat daje szczęście. Jan Kasprowicz (1860–1926), poeta Młodej Polski, opowiedział na nowo legendę o Szklanej Górze w zbiorze Bajki, klechdy i baśnie. Artur Oppman (1867–1931) pisał wiele utworów dla dzieci. Jego pseudonim Or-Ot wziął się z pomyłki zecera, który źle odczytał podpis Ar-Op.
Znaczenie tytułu
Tytuł pozycji pochodzi z rozporządzenia, a nie od pisarza. Słowo „wybrane” oznacza, że nauczyciel wybiera teksty sam. Para „polskie i europejskie” przypomina, że te same opowieści krążyły po całym kontynencie, a każdy kraj opowiadał je trochę inaczej. Kopciuszek jest u Perraulta Cendrillon, czyli dziewczyną od popiołu, a u Grimmów Aschenputtel. Polskie słowo pochodzi od kopciu, czyli sadzy, i tak tłumaczy je wprost tekst Londyńskiego.
Baśń to opowieść o zdarzeniach, które nie mogłyby się wydarzyć naprawdę. Występują w niej czarodziejki, mówiące zwierzęta i zaczarowane przedmioty. Baśnie ludowe nie mają jednego autora i znamy je dzięki zbieraczom. Baśnie literackie, takie jak Kwiat paproci, napisał konkretny autor, choć często korzystał z ludowych motywów. Dawne słowo „klechda” oznacza ludowe podanie i Kasprowicz użył go w tytule swojego zbioru obok baśni i bajek.
Kompozycja, narracja, język
Każda baśń to osobna, krótka całość. Najkrótsze, Czerwony Kapturek i O Szklanej Górze, czyta się w kilka minut. Najdłuższe są Kwiat paproci i Śnieżka. Wiele baśni opiera się na liczbie trzy. Śnieżka trzy razy daje się oszukać królowej, a Jacuś trzy razy szuka kwiatu. Jaś i Małgosia trafiają do chatki z chleba dopiero w południe trzeciego dnia po wyjściu z domu. U Puszkina dziadek trzy razy zarzuca sieć, a potem pięć razy wraca nad morze z coraz większymi żądaniami. Zdarzenia powtarzają się, ale za każdym razem z większą stawką.
Narrator wie wszystko i często zwraca się do słuchaczy. Londyński nazywa bohaterkę naszym ukochanym Kopciuszkiem, a Jaś i Małgosia kończy się wierszykiem do dzieci o myszce, z której można by uszyć płaszcz futrzany. Kraszewski otwiera Kwiat paproci wywodem o tym, co opowiadają babcie przy kominie, i ocenia bohatera słowami „niegodziwy Jacuś”. Perrault dodaje po baśni dwa morały wierszem. W wielu tekstach pojawiają się rymowane formuły, które łatwo zapamiętać, takie jak pytanie królowej do lusterka albo prośba do kaczki.
Język zależy od tłumacza i epoki. Przekłady Tarnowskiego i opowieść Londyńskiego pełne są zdrobnień („dzieweczka”, „babunia”, „pantofelek”). Kraszewski pisze dawną polszczyzną z formami „tem”, „niema” i „swojem” oraz słowami z wiejskiej mowy, takimi jak „łapcie lipowe” czy „matuś”. Bajka Puszkina to wiersz bez rymów, w którym wracają te same wersy jak refren. Tekst Oppmana wydrukowano jak prozę, ale ma regularny rytm i rymy, na przykład „siwiuteńki” i „maleńki”.
Bohaterowie — Wybrane baśnie polskie i europejskie
Częste pytania — Wybrane baśnie polskie i europejskie
Które baśnie omawia to opracowanie?
Opracowanie omawia osiem baśni. Są to „Kopciuszek” w dwóch wersjach (Perraulta i w opowieści Londyńskiego), „Czerwony Kapturek”, „Jaś i Małgosia” i „Śnieżka” braci Grimm, „Kot w butach” w opowieści Artura Oppmana, „Bajka o rybaku i rybce” Aleksandra Puszkina oraz polskie „Kwiat paproci” Józefa Ignacego Kraszewskiego i „O Szklanej Górze” Jana Kasprowicza.
Dlaczego wybrano właśnie te baśnie?
Podstawa programowa wymienia przy tej pozycji tylko „wybrane baśnie polskie i europejskie” i nie podaje tytułów. To nauczyciel decyduje, które baśnie omówić. Wybraliśmy baśnie najczęściej czytane w szkole i najczęściej wyszukiwane przez uczniów, a zarazem takie, których tekst jest bezpłatnie dostępny na Wolnych Lekturach albo w Wikiźródłach.
Dlaczego w zestawie nie ma baśni Andersena?
„Baśnie” Andersena są w serwisie osobną lekturą z własnym opracowaniem. Omawiamy tam między innymi „Calineczkę”, „Brzydkie kaczątko”, „Królową śniegu” i „Dziewczynkę z zapałkami”.
Z jakich wydań pochodzą cytaty?
Z Wolnych Lektur pochodzą „Kopciuszek” Perraulta w przekładzie Oskara Hedemanna (2021), „Kopciuszek” w opowieści Bolesława Londyńskiego (według „Złotej Biblioteczki” z 1929 roku), trzy baśnie Grimmów w przekładzie Marcelego Tarnowskiego, „Bajka o rybaku i rybce” w przekładzie Renaty Lis (2020) i „Kwiat paproci” Kraszewskiego (według wydania lwowskiego z 1924 roku). Z Wikiźródeł pochodzą „Kot w butach” Oppmana (1900) i „O Szklanej Górze” Kasprowicza (1922).
Czym różni się Kopciuszek Perraulta od Kopciuszka braci Grimm?
U Perraulta pomaga dziewczynie matka chrzestna-wróżka, która zamienia dynię w karocę, a myszy w konie. Kopciuszek musi wrócić przed północą, gubi szklany pantofelek i przebacza siostrom. U Grimmów pomaga drzewo wyrosłe na grobie matki i ptaki, bal trwa trzy dni, pantofelek przykleja się do smoły na schodach, siostry kaleczą sobie stopy, a gołębie wydziobują im oczy. Wersja Londyńskiego na Wolnych Lekturach łączy wątki obu i dodaje własne imiona.
Kim są karzełki w „Śnieżce”?
To siedmiu małych ludzi, którzy mieszkają w domku w lesie i kopią w górach złoto i drogie kamienie. W dzisiejszych wydaniach nazywa się ich krasnoludkami. Marceli Tarnowski w swoim przekładzie pisze o karzełkach.
Jak kończy się „Czerwony Kapturek” u Perraulta, a jak u Grimmów?
W najstarszej drukowanej wersji Perraulta z 1697 roku wilk zjada babcię i dziewczynkę, a baśń kończy się przestrogą. U braci Grimm myśliwy rozcina wilkowi brzuch i ratuje obie, a potem wilk ginie od kamieni włożonych do brzucha. W szkole zwykle czyta się wersję Grimmów.
Czy baśnie braci Grimm to baśnie ludowe?
Tak, bracia Grimm byli zbieraczami. Wydali w latach 1812–1815 zbiór opowieści, które usłyszeli głównie od znajomych i przyjaciół. Nie pisali ich jednak słowo w słowo, tylko poprawiali i zmieniali w kolejnych wydaniach, aż do ostatniego z 1857 roku.
Czym różni się baśń ludowa od baśni literackiej?
Baśń ludowa nie ma autora. Przez wieki przekazywano ją ustnie, a potem spisali ją zbieracze, tacy jak bracia Grimm. Baśń literacką pisze konkretny autor, choć często korzysta z ludowych motywów. W tym zestawie baśniami literackimi są „Kwiat paproci” Kraszewskiego i „Bajka o rybaku i rybce” Puszkina.
Jakie są cechy baśni?
W baśni występują czary, istoty fantastyczne i mówiące zwierzęta. Czas i miejsce akcji są nieokreślone. Bohaterowie dzielą się na dobrych i złych, a dobro zwykle zwycięża. Zdarzenia często powtarzają się trzy razy, a baśń kończy się nagrodą dla dobrych i karą dla złych.
Dlaczego „Kwiat paproci” kończy się nieszczęśliwie?
Jacuś przyjmuje warunek, że nie podzieli się szczęściem z nikim, i dotrzymuje go nawet wtedy, gdy jego rodzina głoduje. Gdy w końcu chce pomóc, matka i rodzeństwo już nie żyją. Kraszewski pokazuje, że szczęście zdobyte kosztem bliskich jest przekleństwem.
Czego uczy „Bajka o rybaku i rybce”?
Uczy, że chciwość nie ma końca i niszczy człowieka. Stara z każdym spełnionym życzeniem staje się bardziej wymagająca i okrutna. Gdy chce władzy nawet nad złotą rybką, traci wszystko i wraca do lepianki z rozbitym korytem.
Kto opowiedział baśń „Kot w butach” w wersji z Wikiźródeł?
Opowiedział ją Artur Oppman, poeta piszący pod pseudonimem Or-Ot. Opowiedział baśń po swojemu, rytmicznie i z rymami. Kot nazywa się u niego Mruczek, a syn młynarza Janek. W znanej wersji Perraulta kot przedstawia swego pana jako markiza de Carabas.
Co to jest Szklana Góra?
To motyw z polskich i europejskich podań. Na stromej górze ze szkła stoi zaczarowany zamek, a kto się na nią wspina, zwykle spada. U Kasprowicza Szklaną Górę zdobywa biedny żaczek, który zamiast siły używa sprytu.
Czy uczeń musi znać każdą baśń z tego zestawu?
Nie. Rozporządzenie nie wskazuje tytułów i nauczyciel może wybrać inne baśnie, na przykład polskie baśnie spisane przez Antoniego Józefa Glińskiego. Opracowanie pomaga poznać najpopularniejsze z nich i porównać ich bohaterów.