Chłopcy z Placu Broni

O książce

Chłopcy z Placu Broni to powieść węgierskiego pisarza Ferenca Molnára, drukowana w odcinkach od 1906 roku w uczniowskim czasopiśmie „Tanulók Lapja”, a rok później wydana jako książka pod tytułem A Pál utcai fiúk — dosłownie „Chłopcy z ulicy Pawła”. Po polsku ukazała się w 1913 roku i od tamtej pory nie schodzi z list lektur. Przełożono ją na kilkadziesiąt języków i siedmiokrotnie sfilmowano.

To historia dwóch chłopięcych band, które toczą regularną wojnę o kawałek pustego placu w Budapeszcie. Molnár opowiada ją całkiem serio: z rangami wojskowymi, regulaminem, tajnymi hasłami, przysięgą i musztrą. Dzięki temu książka działa na dwóch poziomach naraz — jako powieść przygodowa dla dzieci i jako gorzki komentarz do dorosłych wojen, które wybuchają o teren i kończą się cudzą śmiercią.

Najważniejszą postacią nie jest jednak dowódca, tylko najmniejszy i najsłabszy z całej grupy: Ernest Nemeczek, jedyny szeregowiec wśród samych oficerów. To on ponosi największe ryzyko, on jako jedyny nikogo nie zdradza i on płaci za zwycięstwo życiem. Powieść nie daje czytelnikowi pocieszenia — wygrana przychodzi za późno i okazuje się bezużyteczna.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Akcja rozgrywa się wiosną 1889 roku w Budapeszcie i trwa zaledwie kilkanaście dni — od marcowego popołudnia, gdy chłopcy dowiadują się o zagrożeniu placu, do dnia zwycięskiej bitwy i śmierci Nemeczka. To bardzo krótki czas jak na tak dużą zmianę w bohaterach, i właśnie ta gęstość zdarzeń nadaje powieści tempo.

Realia są austro-węgierskie: Budapeszt jest wtedy drugą stolicą monarchii, miastem, które gwałtownie rośnie i zabudowuje własne puste place. Molnár tego tła nie objaśnia, ale to ono przesądza o zakończeniu.

Plac Broni

Miejsce centralne to plac przy ulicy Pawła w dzielnicy Józsefváros — pusty teren, na którym stoi skład drewna. Ustawione w stosy sągi tworzą coś w rodzaju miasta z uliczkami i twierdzą, idealnego do zabawy w wojnę. Dla chłopców to nie jest podwórko, tylko ojczyzna: mają tam swoje granice, swoje prawa i swoją flagę. Cała powaga powieści bierze się z tego, że narrator ani przez chwilę z tego przekonania nie kpi.

Pozostałe miejsca akcji

• Ogród Botaniczny — kwatera Czerwonych Koszul, z wyspą, stawem i cieplarnią. Tu Nemeczek podsłuchuje naradę wroga i tu zostaje wrzucony do wody.
• Gimnazjum — szkoła, do której chodzą wszyscy bohaterowie; klasa, korytarz i lekcja, na której Nemeczek zasypia z gorączki.
• Mieszkanie Nemeczków — ciasne mieszkanie krawca na parterze, gdzie chłopiec umiera. Najuboższe wnętrze w książce i jedyne, które oglądamy z bliska.
• Muzeum i jego ogród — miejsce zebrań Związku Kitowców.
• Ulice Józsefváros — droga między szkołą, placem i domem, którą bohaterowie pokonują kilka razy dziennie.

Kluczowe wątki

Wojna o plac. Oś fabularna: Czerwone Koszule pod wodzą Feriego Acza chcą odebrać Chłopcom z Placu Broni ich teren. Obie strony przygotowują się do starcia jak prawdziwe armie — z rozkazem dziennym, rangami i planem bitwy.

Bohaterstwo Nemeczka. Najsłabszy fizycznie chłopiec okazuje się najodważniejszy. Dwukrotnie idzie na zwiad do obozu wroga, dwukrotnie zostaje wrzucony do wody i nie wydaje nikogo. Molnár pokazuje odwagę jako coś, co nie ma nic wspólnego z siłą.

Zdrada Gereba. Chłopiec urażony tym, że nie został dowódcą, przechodzi na stronę wroga. Wątek prowadzi do pytania, które zajmuje całą powieść: czy zdrajcy wolno wybaczyć i co musi zrobić, żeby na to zasłużyć.

Przyjaźń i honor. Chłopcy mają własny kodeks: przysięgę, słowo honoru, procedurę sądu nad zdrajcą. Traktują go poważniej niż niejeden dorosły.

Śmierć i bezsens zwycięstwa. Wątek zamykający. Nemeczek umiera z zapalenia płuc w dniu, w którym jego drużyna wygrywa, a Boka dowiaduje się, że na placu i tak stanie kamienica. Zwycięstwo nie ratuje ani chłopca, ani ojczyzny, o którą walczył.

Geneza utworu

Ferenc Molnár, z wykształcenia prawnik, a z zawodu dziennikarz, pisał powieść na zamówienie pisma dla uczniów — stąd forma odcinkowa i rozdziały kończące się w napięciu. Znał teren, o którym pisze: sam wychował się w Budapeszcie, w rodzinie zamożnego lekarza, i chodził do miejscowego gimnazjum. Świat szkolnych band, przezwisk i pustych placów był jego własnym dzieciństwem sprzed dwóch dekad.

Powieść wyprzedziła swoją epokę pod jednym względem. Powstała osiem lat przed wybuchem I wojny światowej, w monarchii, w której język wojskowy był codziennością, a patriotyzm — obowiązkiem szkolnym. Molnár ten język wziął i włożył w usta dwunastolatków, nic w nim nie zmieniając. Efekt jest dwuznaczny: można czytać książkę jako pochwałę męstwa i można jako ostrzeżenie. Późniejsze doświadczenie samego autora, który w latach 1914–1915 był korespondentem wojennym na froncie w Galicji i oglądał prawdziwe pole bitwy, tę drugą lekturę tylko wzmacnia.

Warto pamiętać, że gdy książka trafiała do rąk pierwszych czytelników, opisany w niej Budapeszt właśnie znikał. Miasto zabudowywało puste parcele w tempie, które sprawiało, że zakończenie powieści nie było metaforą, tylko relacją z rzeczywistości.

Znaczenie tytułu

Tytuł oryginalny brzmi A Pál utcai fiúk, czyli „Chłopcy z ulicy Pawła” — od nazwy ulicy, przy której leży plac. Polski przekład przesunął akcent: zamiast adresu mamy „Plac Broni”, nazwę, która od razu zapowiada wojnę. To tłumaczenie interpretujące i chyba trafne, bo w powieści plac nie jest adresem, tylko terytorium.

Ważniejsze jest jednak samo słowo „chłopcy”. Tytuł nie wymienia żadnego bohatera — ani Boki, ani Nemeczka. Mówi o grupie. Powieść jest opowieścią o zbiorowości, o tym, jak działa wspólnota, która sama nadała sobie reguły, i o tym, ile taka wspólnota jest gotowa poświęcić. Bohater indywidualny pojawia się dopiero wtedy, gdy grupa zawodzi.

Kompozycja, narracja, język

Narracja. Opowiada narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, ale trzymający się blisko chłopców. Nie komentuje ich zabawy z góry i nie tłumaczy czytelnikowi, że to „tylko dziecięce sprawy” — relacjonuje wojnę o plac tak samo poważnie, jak relacjonowałby wojnę prawdziwą. Ta powaga jest głównym chwytem całej książki.

Kompozycja. Dziesięć rozdziałów o wyraźnej budowie odcinkowej: każdy zamyka się zwrotem akcji, bo pierwotnie ukazywał się osobno. Układ jest klasyczny — ekspozycja (plac, chłopcy, zagrożenie), zawiązanie akcji (wyzwanie Czerwonych Koszul), rozwinięcie (zwiady, zdrada, przygotowania), punkt kulminacyjny (bitwa) i rozwiązanie, które przynosi podwójną klęskę mimo wygranej.

Język. Prosty, rzeczowy, oparty na dialogu i na słownictwie wojskowym: kapitan, porucznik, szeregowiec, rozkaz, warta, zwiad, sztandar. To nazewnictwo, przeniesione żywcem z armii do świata dzieci, tworzy komizm na początku i grozę na końcu. Osobnym źródłem humoru jest Związek Kitowców ze swoim protokołem i składkami — parodia dorosłego stowarzyszenia, w której dzieci odtwarzają biurokrację z całkowitą powagą.