Streszczenie — Chłopcy z Placu Broni

Wiosną 1889 roku w Budapeszcie grupa chłopców z gimnazjum spędza każdą wolną chwilę na pustym placu przy ulicy Pawła. Plac jest składem drewna, ale dla nich to ojczyzna: mają tam własne granice, własne prawa i sztandar. Dowodzi nimi Janosz Boka, a najniższy stopień — jedynego szeregowca — nosi drobny, chorowity Ernest Nemeczek, syn ubogiego krawca.

Placowi zagrażają Czerwone Koszule, druga banda chłopców, która zbiera się w Ogrodzie Botanicznym pod wodzą Feriego Acza. Nemeczek na własną rękę idzie na zwiad do obozu wroga i widzi tam Gereba, jednego ze swoich, który przeszedł na stronę przeciwnika. Zostaje zdemaskowany i wrzucony do stawu. Gdy wraca z tą wiadomością, nikt mu nie wierzy, a jego nazwisko zostaje zapisane małą literą w księdze Związku Kitowców.

Chłopcy przygotowują się do obrony. Nemeczek, coraz bardziej chory, bierze udział w bitwie mimo gorączki i to on powala Feriego Acza. Plac zostaje obroniony.

Zwycięstwo nie ratuje jednak niczego. Nemeczek umiera na zapalenie płuc w mieszkaniu rodziców, a Boka dowiaduje się, że na placu wkrótce stanie kamienica. Wojna została wygrana o teren, który i tak przestanie istnieć.

Plac przy ulicy Pawła

Jest marzec 1889 roku, Budapeszt. Grupa chłopców z jednego gimnazjum spędza każde popołudnie na pustym placu przy ulicy Pawła, w dzielnicy Józsefváros. Plac jest w rzeczywistości składem drewna: ustawione w wysokie stosy sągi tworzą coś w rodzaju miasta z uliczkami, zaułkami i twierdzą. Dla chłopców to nie podwórko, tylko ojczyzna. Mają tam swoje granice, swój regulamin, swój sztandar i swoje stopnie wojskowe.

Dowódcą jest Janosz Boka — opanowany, sprawiedliwy, obdarzony naturalnym autorytetem. Pozostali noszą rangi oficerskie. Jedynym szeregowcem w całej grupie jest Ernest Nemeczek: najmniejszy, najcichszy i najbiedniejszy z nich, syn krawca. Nikt nie pomyślał, żeby i jemu nadać stopień.

Zagrożenie

Na plac zaczynają wkraczać obcy. Czerwone Koszule, banda chłopców zbierająca się w Ogrodzie Botanicznym, kradną sztandar i zostawiają na placu kartkę — zapowiedź, że przyjdą po teren. Dowodzi nimi Feri Acz, chłopiec silny, odważny i budzący respekt nawet u przeciwników. Chłopcy z Placu Broni rozumieją, że tym razem nie chodzi o zwykłą przepychankę.

Zwiad Nemeczka

Boka postanawia sprawdzić zamiary wroga i wyrusza z dwoma kolegami do Ogrodu Botanicznego. Nemeczek idzie za nimi z własnej inicjatywy. Z ukrycia obserwują naradę Czerwonych Koszul na wyspie i widzą wśród nich Gereba — chłopca z własnej drużyny. Gereb, urażony tym, że nie został dowódcą, przeszedł na stronę przeciwnika i zdradza mu plany obrony.

Nemeczek zostaje zauważony. Czerwone Koszule łapią go i na rozkaz braci Pásztorów wrzucają do wody. Chłopiec wychodzi z tego przemoczony, upokorzony — i milczy o tym, kto z nim był.

Zapisany małą literą

Na placu nikt nie chce uwierzyć w to, co Nemeczek opowiada. Gereb sam rozpuszcza plotkę, że to szeregowiec jest zdrajcą. W księdze Związku Kitowców — stowarzyszenia założonego przez chłopców w jedynym celu, żeby żuć kit, ale posiadającego prezesa, protokół i składki — nazwisko Nemeczka zostaje wpisane małą literą. To najcięższa kara, jaką zna ten świat.

Nemeczek nie protestuje i nie tłumaczy się. Zamiast tego idzie do Ogrodu Botanicznego po raz drugi, sam, żeby odzyskać skradziony sztandar i dowieść swojej lojalności czynem.

Druga wyprawa i choroba

Drugi zwiad kończy się jeszcze gorzej. Nemeczek znów wpada w ręce Czerwonych Koszul i znów trafia do wody — tym razem wieczorem, w zimnie. Wraca do domu przemoczony, kryje się przed rodzicami i następnego dnia idzie do szkoły z gorączką. Zasypia na lekcji. Zaczyna się choroba, która okaże się śmiertelna.

Jego odwaga robi jednak wrażenie na samym Ferim Aczu. Wódz Czerwonych Koszul przychodzi na Plac Broni, żeby osobiście zapowiedzieć atak — i przy okazji potwierdza, że Nemeczek nikogo nie zdradził.

Przygotowania do bitwy

Chłopcy z Placu Broni mają teraz pewność: wojna wybuchnie. Boka opracowuje plan obrony, rozdziela zadania, wyznacza posterunki i ustala hasło. Plac zostaje podzielony na odcinki, przygotowane są zapasy piasku i worki. Wszystko odbywa się według regulaminu — chłopcy traktują to jak prawdziwą kampanię wojenną.

Nemeczek, coraz bardziej chory, zostaje w łóżku. Rodzice wzywają lekarza.

Bitwa

Czerwone Koszule atakują plac w umówionym terminie. Walka jest zaciekła, ale Chłopcy z Placu Broni mają przewagę znajomości terenu i dobry plan. W najważniejszym momencie na placu zjawia się Nemeczek — wymknął się z domu, mimo wysokiej gorączki. To on rzuca się na Feriego Acza i powala go na ziemię, przesądzając o wyniku starcia.

Plac zostaje obroniony. Czerwone Koszule odchodzą, a Feri Acz uznaje zwycięstwo przeciwnika.

Śmierć Nemeczka

Zwycięstwo kosztuje więcej, niż ktokolwiek przewidywał. Nemeczek, wyniesiony z placu, trafia do domu z zapaleniem płuc. Jego stan pogarsza się z godziny na godzinę. Chłopcy przychodzą pod okna mieszkania krawca; Gereb, który wrócił i został przyjęty z powrotem, też tam jest. W księdze Związku Kitowców nazwisko szeregowca zostaje wreszcie zapisane tak, jak należy.

Nemeczek umiera. Powieść nie łagodzi tej sceny i nie obiecuje żadnej nagrody — jest w niej tylko ubogie mieszkanie, rozpacz rodziców i grupa chłopców, która po raz pierwszy zetknęła się ze śmiercią.

Zakończenie

Tego samego dnia Boka dowiaduje się rzeczy, która odbiera zwycięstwu ostatni sens: plac przy ulicy Pawła został sprzedany i wkrótce stanie na nim kamienica. Ojczyzna, o którą toczyła się wojna i za którą zginął Nemeczek, przestanie istnieć w ciągu kilku tygodni.

Boka idzie ulicą sam. Po raz pierwszy w całej powieści rozumie coś, czego nie rozumiał wcześniej: że dorosły świat rządzi się decyzjami, na które odwaga nie ma żadnego wpływu.