Problematyka — Chłopcy z Placu Broni
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Odwaga bez siły
Powieść jest przede wszystkim rozprawą z potocznym wyobrażeniem o odwadze. Nemeczek nie ma nic z tego, co w świecie chłopców zapewnia szacunek: jest drobny, chorowity, ubogi i nie ma stopnia. Mimo to dwukrotnie idzie sam do obozu wroga, dwukrotnie trafia do wody i ani razu nikogo nie wydaje. Molnár konsekwentnie odbiera odwadze wszystko, co zewnętrzne — zostaje z niej tylko decyzja.
Zestawienie z Ferim Aczem jest tu celowe. Wódz Czerwonych Koszul jest silny, sprawny i nieustraszony, ale jego odwaga nic go nie kosztuje. Odwaga Nemeczka kosztuje go życie.
Lojalność, zdrada i przebaczenie
Wątek Gereba to najbardziej „dorosła” część powieści. Chłopiec zdradza nie z wyrachowania, lecz z urazy — bo nie został dowódcą. Potem żałuje, prosi o powrót i zostaje przyjęty. Molnár nie ułatwia oceny: nie wybiela Gereba i nie każe czytelnikowi go potępić. Pokazuje natomiast, że przebaczenie jest decyzją grupy, a nie automatycznym skutkiem przeprosin, i że raz zniszczonego zaufania nie da się odbudować tak, jakby nic się nie stało.
Po drugiej stronie stoi lojalność Nemeczka, który milczy nawet wtedy, gdy milczenie kosztuje go dobre imię. To najczystszy w tej książce przykład wierności regułom, których nikt nie pilnuje.
Świat dzieci jako lustro świata dorosłych
Chłopcy nie bawią się w wojnę — oni ją prowadzą. Mają rangi, rozkaz dzienny, przysięgę, sztandar, wartę i sąd nad zdrajcą. Związek Kitowców ma prezesa, protokół i składki. To wszystko jest wzięte żywcem od dorosłych i odegrane z absolutną powagą.
Molnár nic nie komentuje, i właśnie dlatego lustro działa. Czytelnik sam zauważa, że mechanizm wojny — terytorium, honor, mobilizacja, ofiara — nie wymaga dorosłości. Wystarczy uznać, że kawałek ziemi jest nasz.
Ojczyzna i przynależność
Plac jest w powieści nazywany ojczyzną i to nie jest przesada retoryczna. Dla chłopców z ciasnych mieszkań Józsefváros to jedyna przestrzeń, która należy do nich. Stąd gotowość do jej obrony i stąd waga zdrady. Powieść pyta, czym właściwie jest ojczyzna — czy terenem, czy wspólnotą, która się na nim uformowała. Zakończenie daje odpowiedź gorzką: teren znika, a wspólnota rozpada się razem z nim.
Śmierć i bezsens zwycięstwa
Dla wielu uczniów to pierwsza lektura, w której umiera rówieśnik bohatera — i w której śmierć nie zostaje niczym osłodzona. Nemeczek nie ginie bohatersko w bitwie; umiera kilka dni później, w ubogim mieszkaniu, na zapalenie płuc. Nie ma pogrzebu z honorami ani żadnego zadośćuczynienia.
Ostatnia informacja powieści — plac zostanie zabudowany — zamyka całość klamrą ironii. Wygrana bitwa nie uratowała ani chłopca, ani placu. Molnár pisał to osiem lat przed I wojną światową, a po latach sam oglądał prawdziwy front jako korespondent. Trudno o wymowniejszy zbieg okoliczności.
Dorastanie Boki
Najcichszy wątek interpretacyjny dotyczy przywódcy. Boka przez całą książkę zachowuje się rozsądniej niż dorośli wokół niego, ale dopiero na ostatnich stronach dowiaduje się, że rozsądek i odwaga nie mają wpływu na decyzje, które zapadają gdzie indziej. Ta wiedza jest w powieści właściwym progiem dorosłości — nie zwycięstwo, tylko zrozumienie jego ceny.