Streszczenie — Szewcy

Stary szewc Sajetan Tempe i dwaj czeladnicy nienawidzą pracy dla bogaczy i marzą o rewolucji. Odwiedzają ich prokurator Scurvy i księżna Irina, która dręczy zakochanego w niej prokuratora i flirtuje z szewcami. Scurvy z bojówką „Dziarskich Chłopców” przejmuje władzę i zamyka szewców w więzieniu, gdzie karą jest zakaz pracy. Szewcy wyłamują się do warsztatu i pracują w szale, a strażnicy przyłączają się do nich. W akcie III szewcy rządzą, Scurvy siedzi na łańcuchu jak pies, a czeladnicy zabijają Sajetana. Władzę przejmują technokraci: Hiper-Robociarz oraz towarzysze X i Abramowski.

Akt I

W warsztacie wysoko nad doliną Sajetan Tempe i dwaj czeladnicy szyją buty dla księżnej. Sajetan żali się, że nie umiał przemówić do tłumu, że nie wierzy już w rewolucję i że ludzkość gnije pod „nowotworem kapitału”. Drugiego czeladnika irytuje jego ciągłe „hej”. Józek, pierwszy czeladnik, cytuje Kretschmera i zastanawia się, czy jest pyknikiem, czy schizoidem. Sajetan zdradza, że jego syn przystał do „Dziarskich Chłopców”.
Wchodzi prokurator Scurvy z żółtymi kwiatami. Przekonuje szewców, że zawsze będą dyrektorzy i urzędnicy, a wyzwolenie jest tylko przez pracę. Czeladnicy drwią z jego nieszczęśliwej miłości do księżnej. Scurvy wpada w rozpacz i pada na zydel.
Przychodzi księżna Irina z lokajem Fierdusieńką i foksterierem Terusiem. Rozdaje kwiaty, drażni Scurvy’ego opowieściami o kochankach i śpiewa pierwszą „śpiewkę”. Scurvy wyznaje, że rano zazdrościł wieszanemu hrabiemu Kokosińskiemu jego arystokratycznej śmierci. Gdy księżna mówi o Bogu, Sajetan uderza ją w twarz. Księżna wygłasza wykład o żonkilach i o tym, jak szewcy powinni się zorganizować. Szewcy są coraz bardziej rozwścieczeni.
Nagle zawala się ściana. Scurvy wraca w czerwonym mundurze huzarskim, a za nim „Dziarscy Chłopcy” z Józefem Tempe, synem Sajetana, na czele. Scurvy ogłasza, że właśnie został przez telefon ministrem sprawiedliwości, i każe aresztować szewców i księżnę. Sajetan podaje ręce do kajdanek. Syn ucina jego żale i mówi, że liczą się fakty społeczne, a nie osobiste.

Akt II

Szewcy siedzą w więzieniu, w „sali przymusowej bezrobotności”. Za balaskami stoi warsztat, ale pracować nie wolno. Strażnik co chwila wywleka któregoś z nich za drzwi. Szewcy drapią się, nudzą i błagają o pracę. Sajetan woła: „Praca, praca, praca!”.
Scurvy zasiada na katedrze w czerwonej todze, pije piwo i śpiewa. Sajetan prowadzi z nim długą rozmowę. Namawia go, żeby sam zrobił rewolucję od góry: zniósł granice narodów i wprowadził sprawiedliwy ustrój. Scurvy odpowiada, że nie zrezygnuje ze swojego standardu życia: z czystości, teatru i meksykańskich mątw. Przyznaje, że on i jemu podobni rządzą bez przekonania, a szewcy są lepsi tylko dlatego, że są „po tamtej stronie”.
Strażnicy wprowadzają księżnę w więziennym ubraniu. Musi szyć buty, choć tego nie znosi. Scurvy nie może jej się oprzeć, otwiera kratę i wyprowadza ją z więzienia. Sajetan dostaje olśnienia. Szewcy rozwalają balaski i rzucają się do warsztatu. Pracują w dzikim transie, a czeladnicy wygłaszają hymny na cześć buta i pracy samej w sobie. Scurvy wzywa „Dziarskich Chłopców”, ale bojówkarze zarażają się szałem i też zaczynają szyć. Sajetan ściska syna i pracują razem. Scurvy i księżna uciekają, a scenę zalewa czerwony blask.

Akt III

Szewcy są u władzy. Sajetan stoi we wspaniałym szlafroku, czeladnicy w kwiecistych piżamach. Scurvy w psiej skórze śpi przywiązany łańcuchem do pnia. Sajetan narzeka, że rewolucja nie dała żadnej nowej idei, a on sam jest za stary, by się cieszyć władzą. Księżna wraca z zakupów, karmi Scurvy’ego proszkami, które mają wzmagać jego pożądanie, i kołysze go do snu.
Czeladnicy uznają, że Sajetan jest „prykiem starej daty” i kompromituje rewolucję. Postanawiają zrobić z niego martwy symbol. Przerywa im wejście chłopów z chochołem z Wesela, sercem na tacy i śpiewami. Sajetan przegania ich. Pierwszy czeladnik uderza go złotą siekierą w głowę. Umierający Sajetan leży na worze i gada bez przerwy.
Wchodzi Hiper-Robociarz z miedzianym termosem, który udaje bombę. Ogłasza, że szewcy będą władzą dekoracyjną, a dawny faszystowski przywódca Gnębon Puczymorda będzie im służył jako ozdoba. Dwa razy strzela do Sajetana z colta. Księżna przebiera się w kostium rajskiego ptaka i staje na piedestale. Wszyscy mężczyźni pełzną ku niej. Chochoł zrzuca słomę i okazuje się Bubkiem we fraku. Scurvy umiera, bo pęka mu serce z niespełnionego pożądania. Na księżnę spada klatka. Wchodzą towarzysz X i towarzysz Abramowski w angielskich garniturach, rozmawiają o upaństwowieniu rolnictwa, każą zakryć klatkę płachtą i zabierają księżnę ze sobą. Spada żelazna kurtyna.