Streszczenie — Przedwiośnie

Cezary Baryka jest jedynakiem polskiej rodziny mieszkającej w Baku, gdzie jego ojciec Seweryn zrobił karierę carskiego urzędnika. Kiedy w 1914 roku ojciec idzie na wojnę, czternastolatek zostaje sam z matką. Trzy lata później do Baku dociera rewolucja i Cezary przyjmuje ją z entuzjazmem: chodzi na wiece, wyrzucają go ze szkoły, zostaje młodym towarzyszem Baryką. Matka milczy i gromadzi żywność.

Za ukrycie w domu klejnotów rosyjskiej księżnej matka trafia na roboty publiczne w porcie. Wraca stamtąd wycieńczona, wraca tam znowu i umiera na drodze, popchnięta przez dozorcę. Wkrótce potem Cezary widzi z bliska rzeź ormiańsko-tatarską i zostaje skierowany do grzebania zwłok. Tego samego dnia odnajduje go ojciec, który przeżył i wrócił.

Baryka ojciec i syn ruszają do Polski. W drodze Seweryn opowiada Cezaremu o nowej polskiej cywilizacji: o hutach szkła nad morzem, o Wiśle ujętej w szklane wały, o tanich i jasnych domach dla wszystkich. Umiera w pociągu, nim dojadą. Cezary przekracza granicę sam i w błotnistym miasteczku pyta siebie: gdzież są twoje szklane domy?

Po wojnie 1920 roku przyjaciel z wojska, Hipolit Wielosławski, zaprasza go do rodzinnego dworu w Nawłoci. Zaczyna się życie, jakiego Cezary nie znał: jedzenie o każdej porze, spacery, kuligi, flirty. Kocha się w nim uboga krewna Karolina Szarłatowiczówna, on romansuje z Laurą Kościeniecką, a zapatrzonej w niego Wandy Okszyńskiej w ogóle nie zauważa. Karolina umiera otruta strychniną; Wandę aresztują, ale ona wszystkiemu zaprzecza.

Cezary przenosi się na folwark Chłodek i po raz pierwszy widzi, jak mieszkają chłopi: w chałupach bez podłóg, dzieląc izbę ze zwierzętami. Kontrast z nawłockim dworem jest tak ostry, że bohater nie potrafi go pomieścić.

W Warszawie studiuje medycynę i trafia między dwie propozycje. Szymon Gajowiec, urzędnik i dawny przyjaciel jego matki, przedstawia mu program stopniowych reform i cierpliwej pracy — to dopiero przedwiośnie nasze. Antoni Lulek, student prawa i komunista, prowadzi go na zebrania partyjne i obiecuje rewolucję. Cezary spiera się z obydwoma i nie przyjmuje żadnej z dróg.

Powieść kończy się demonstracją robotniczą idącą pod Belweder. Gdy przed tłumem staje oddział wojska, Cezary wychodzi z szeregów i idzie osobno, na czele zbiedzonego tłumu, wprost na szary mur żołnierzy. Co się dalej stało, Żeromski nie napisał.

Rodowód

Powieść otwiera krótki „Rodowód”, który przedstawia rodzinę Baryków jak konspekt. Seweryn Baryka, potomek polskiej szlachty, mimo braków w wykształceniu doszedł w Baku do wysokiego stanowiska w carskiej administracji. Ożenił się z Jadwigą z Siedlec, którą wydano za niego na mocy umowy z rodzicami; jej skrytym marzeniem przez całe życie pozostaje powrót w rodzinne strony. Cezary jest ich jedynym dzieckiem — otoczonym miłością, dobrze ubranym i wykształconym.

Część I — Szklane domy

W 1914 roku Seweryn idzie na wojnę i ślad po nim ginie. Czternastoletni Cezary zostaje z matką i szybko przestaje ją słuchać. Gdy w 1917 roku rewolucja dociera do Baku, chłopak rzuca się w nią całym sobą: chodzi na mityngi, powtarza w domu hasła mówców, wyrzucają go ze szkoły, a on czuje, że wreszcie znalazł swoją drogę. Matka nie sprzecza się z nim długo — patrzy w ziemię i milczy.
Miasto tymczasem głodnieje. Matka wymyka się na prowincję po żywność, a w domu ukrywa uciekającą księżnę Szczerbatow-Mamajew i jej klejnoty. Nocna rewizja znajduje kosztowności. Karę ponoszą oboje: Jadwigę kierują do robót publicznych w porcie. Wraca stamtąd wyniszczona, syn wyprasza dla niej kilka tygodni szpitala, potem znów musi iść do pracy. Pchnięta przez dozorcę, pada na drodze i umiera. Cezary wyżebruje dla niej osobny grób na katolickim cmentarzu.
Po śmierci matki przychodzi rzeź ormiańsko-tatarska. Cezary zostaje skierowany do wywożenia zwłok z miasta; wśród zabitych znajduje młodą Ormiankę o niezwykłej urodzie i po raz pierwszy odczuwa rewolucję nie jako ideę, lecz jako fakt. Wtedy odnajduje go ojciec — żywy, wychudzony, ukrywający się, bo w Baku zbyt wielu go zna.
Ojciec i syn ruszają w drogę do Polski. Podczas tej podróży Seweryn opowiada Cezaremu o szklanych domach: o hucie nad Bałtykiem, w której inżynier nazwiskiem Baryka topi morski piasek na szkło belkowe, o Wiśle ujętej w szklane wały, o tanich, jasnych, zdrowych domach, szkołach i kościołach ze szkła. Cezary słucha z rosnącą nieufnością; ojciec upiera się, że wszystko widział na własne oczy.
Seweryn umiera w pociągu, nie dojechawszy do kraju. Cezary przekracza granicę sam. W pierwszym polskim miasteczku widzi grząskie uliczki, bajoro na rynku, dziurawe dachy i zabryzgane błotem kramy. Część pierwsza kończy się jego pytaniem, powtórzonym dwa razy: gdzież są twoje szklane domy?

Część II — Nawłoć

Po wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, w której Cezary walczył, przyjaciel z frontu Hipolit Wielosławski zabiera go do rodzinnego majątku. Nawłoć okazuje się światem, o jakim Cezary nie miał pojęcia: śniadania, obiady, podwieczorki, kolacje, stara służba, ksiądz Anastazy, sad, staw, kulig i muzyka. Przyjmują go serdecznie i bez pytań.
Zakochuje się w nim Karolina Szarłatowiczówna, uboga krewna, którą rodzina zamierza wyposażyć folwarkiem Chłodek. Cezary odwzajemnia jej uczucie tylko na chwilę: wkrótce wdaje się w romans z Laurą Kościeniecką, piękną wdową zaręczoną z Barwickim. O tym, że kocha się w nim także młodziutka Wanda Okszyńska, nie wie w ogóle.
Karolina umiera nagle. Sekcja wykazuje strychninę, u wuja Wandy znajdują słoik z tą samą trucizną, dziewczynę aresztują — a ona wszystkiemu zaprzecza i niczego nie wyjaśnia. Żeromski nie rozstrzyga sprawy. Hipolit mówi Cezaremu wprost: zmarnowałeś Karusię.
Cezary przenosi się na Chłodek i tam dowiaduje się, jak wygląda druga strona ziemiańskiej sielanki. Ogląda chałupy komorników, w których ludzie śpią na klepisku razem ze zwierzętami, i dwór rządcy, gdzie od dwudziestu czterech lat nikt nie przybił luźnego słupa na ganku, bo nie ma dyspozycji. Po ślubie Laury z Barwickim wyjeżdża do Warszawy.

Część III — Wiatr od wschodu

W Warszawie Cezary studiuje medycynę i mieszka z kolegą Buławnikiem. Odnajduje go Szymon Gajowiec, wysoki urzędnik państwowy, który w młodości kochał się w jego matce. Gajowiec przedstawia mu program nowej Polski: reforma rolna, uwłaszczenie, oświata, polska waluta, cierpliwa praca. Tłumaczy, że to dopiero przedwiośnie, że dopiero pierwszy wiosenny wiatr powiał w twarze i że trzeba brać się do pługa nieumiejętnymi rękami.
Równolegle Antoni Lulek, chorowity student prawa i błyskotliwy dialektyk, wprowadza Cezarego w środowisko komunistyczne. Na zebraniach partyjnych Cezary słyszy diagnozy, z którymi się zgadza, i recepty, których nie przyjmuje: widział już rewolucję w Baku i wie, czym się kończy. Spiera się więc z jednymi i z drugimi, a zgody nie znajduje nigdzie.
Chodząc po mieście, widzi warszawską nędzę i przypomina sobie zarówno Baku, jak i Chłodek. Dochodzi do wniosku, że nowa Polska jest w istotnych sprawach bezradna, a jej elity zajęte sobą. Gajowiec, sam uczciwy i pracowity, nie ma na to odpowiedzi poza prośbą o czas.
Powieść kończy się w dniu strajku i demonstracji. Robotnicy zajętej przez siebie fabryki ruszają pod Belweder, a Cezary idzie z nimi w pierwszym szeregu. Gdy pod pałacem drogę zagradza oddział piechoty, bohater wychodzi z szeregów robotników i pcha się osobno, wprost na ten szary mur żołnierzy, na czele zbiedzonego tłumu. Ostatnie słowa powieści to data i miejsce: Konstancin, 21 września 1924.