Problematyka — Potop
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Wina, pokuta i odkupienie
Kmicic zaczyna jako warchoł, który pali wieś i porywa dziewczynę, a potem, choć w dobrej wierze, pomaga zdrajcy. W drodze do odkupienia zostaje postrzelony przez Bogusława, torturowany przez Kuklinowskiego i ciężko ranny w obronie króla. Kmicic nie szuka nagrody ani uznania, walczy pod cudzym nazwiskiem. Winy zmazuje czynami. Sam Kmicic mówi na koniec: „Skończona pokuta”.
Zdrada i patriotyzm
Powieść pokazuje całą gamę postaw wobec najazdu: poddanie się szlachty pod Ujściem, wyrachowaną zdradę Radziwiłłów, obojętność części magnatów, a z drugiej strony upór zakonników z Jasnej Góry, wierność Wołodyjowskiego i laudańskiej szlachty. Janusz Radziwiłł wierzy, że ratuje Litwę, ale w istocie myśli o wielkości swojego rodu. Umiera w Tykocinie samotny i przegrany. Patriotyzm w Potopie łączy się z wiernością królowi i wierze katolickiej.
Religia i obrona Jasnej Góry
Oblężenie klasztoru jasnogórskiego to punkt zwrotny powieści. Obrona miejsca świętego przez garstkę zakonników i żołnierzy podnosi naród na duchu. Ksiądz Kordecki mówi, że Najświętsza Panna okaże się mocniejsza od kolubryn. Po zwycięstwie przychodzą śluby lwowskie. Najeźdźcy są w powieści protestantami, a ich świętokradztwo sprawia, że wojna staje się także obroną wiary.
Honor i miłość
Oleńka kocha Kmicica, ale stawia honor wyżej niż uczucie. Nie może wybaczyć mu gwałtów ani służby u zdrajcy. Kmicic z kolei nie chce odzyskać jej miłości, dopóki nie zmaże win. Bohaterowie odnajdują się dopiero po próbach i długiej rozłące. Pod Prostkami Kmicic staje przed wyborem między honorem żołnierza a życiem ukochanej i wybiera jej ocalenie, za co Wołodyjowski go gani.
Siła narodu i rola różnych stanów
W powieści Rzeczpospolitą ratuje powstanie całego społeczeństwa. Do walki stają szlachta, mieszczanie, chłopi i górale, a król w ślubach lwowskich obiecuje ulżyć losowi chłopów. Laudańska szlachta, prosta i pobożna, jest wzorem obywatelskiej postawy. Zagłoba w toaście kończącym powieść przypomina, że nie ma takiej klęski, z której nie można się podnieść „viribus unitis”, czyli wspólnymi siłami.
Komizm i heroizm
Obok patosu w Potopie jest dużo humoru. Zagłoba przechwala się i wymyśla fortele, Roch Kowalski wszystko bierze dosłownie, Wołodyjowski wiecznie się zakochuje. Sceny komiczne rozładowują napięcie i przybliżają bohaterów czytelnikowi. Heroizm nie jest u Sienkiewicza posągowy: bohaterowie się mylą, kłócą, piją i żartują, a mimo to potrafią oddać życie za ojczyznę.