Streszczenie — Potop

W 1655 roku na Żmudź przybywa Andrzej Kmicic, który z testamentu ma poślubić Oleńkę Billewiczównę. Po gwałtach jego kompanii i spaleniu Wołmontowicz Oleńka go odtrąca. Kmicic przysięga wierność hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi, który zdradza króla i przechodzi na stronę Szwedów. Poznawszy prawdę od Bogusława Radziwiłła, porywa go, a potem jako Babinicz walczy za ojczyznę: broni Jasnej Góry, ratuje króla, prowadzi oddział Tatarów, bije się pod Warszawą i pod Prostkami, gdzie pokonuje Bogusława. Oleńka, więziona w Taurogach, długo uważa go za zdrajcę. Pojednanie następuje, gdy w kościele w Upicie ksiądz odczytuje list króla opisujący zasługi Kmicica.

Tom pierwszy

Wstęp. Umiera Herakliusz Billewicz, pułkownik i podkomorzy upicki. W testamencie zapisuje wnuczce Aleksandrze majątek, a opiekę nad nią powierza szlachcie laudańskiej. Lubicz daje Andrzejowi Kmicicowi, synowi przyjaciela, i obowiązuje wnuczkę, by go poślubiła, chyba że Kmicic splami się hańbą. Oleńka może też wybrać klasztor.
Rozdziały I–VI. W styczniu 1655 roku Kmicic, chorąży orszański, przyjeżdża do Wodoktów. Oleńka i on zakochują się w sobie od pierwszego spotkania. Jego kompanionowie, Kokosiński, Ranicki, Kulwiec-Hippocentaurus, Uhlik, Zend i Rekuć, to hulaki i banici. Oleńka wyprasza ich z domu, a w karczmie na Dołach wszczynają bójkę z Butrymami i giną. Kmicic w nocy pali Wołmontowicze i morduje mieszkańców. Ścigany przez szlachtę, chowa się u Oleńki. Ona ratuje mu życie, ale każe mu odejść na zawsze.
Rozdziały VII–IX. Kmicic wraca z nowym oddziałem i porywa Oleńkę do Lubicza. Na ratunek przychodzi pułkownik Michał Wołodyjowski z laudańską szlachtą. Wołodyjowski ciężko rani Kmicica w pojedynku, a potem prosi Oleńkę o rękę i słyszy odmowę. Latem 1655 roku zbiera zaciąg w Upicie.
Rozdziały X–XVI. Szwedzi wkraczają do Rzeczypospolitej, a szlachta wielkopolska poddaje się pod Ujściem. Do Upity przyjeżdżają Jan i Stanisław Skrzetuscy z Zagłobą. Kmicic, pogodzony z Wołodyjowskim, służy hetmanowi Januszowi Radziwiłłowi i przysięga mu na krucyfiks, że go nie opuści do śmierci. Podczas uczty w Kiejdanach hetman ogłasza ugodę ze Szwecją. Pułkownicy rzucają mu buławy pod nogi, Zagłoba nazywa go zdrajcą, a oficerowie trafiają do lochu. Kmicic zostaje przy księciu, ale wyprasza życie dla Wołodyjowskiego i jego towarzyszy.
Rozdziały XVII–XXI. Więźniów wywożą do Birż. Zagłoba ucieka w hełmie i na koniu konwojującego go Rocha Kowalskiego i uwalnia pozostałych. Na Litwie zaczyna się wojna domowa. Kiedy Kmicic jedzie do Billewicz po Oleńkę i jej stryja, miecznika rosieńskiego, wpada w ręce Wołodyjowskiego i ma zostać rozstrzelany. Zagłoba znajduje przy nim list Radziwiłła, z którego wynika, że Kmicic ocalił im życie. Wołodyjowski puszcza go wolno.
Rozdziały XXII–XXVI. Radziwiłł zabiera Oleńkę i miecznika do Kiejdan. Oleńka publicznie nazywa Kmicica zdrajcą. Kmicic wyjeżdża z listami hetmana na Podlasie i do Szwecji. W Pilwiszkach książę Bogusław Radziwiłł, przekonany, że rozmawia ze wspólnikiem, zdradza mu zamiary rodu: Radziwiłłowie chcą dla siebie korony i podziału Rzeczypospolitej. Kmicic porywa Bogusława, by oddać go w ręce konfederatów. Książę wyrywa mu się w drodze i strzela mu w twarz.

Tom drugi

Rozdziały I–VI. Ranny Kmicic ukrywa się z wiernym wachmistrzem Soroką w leśnej chacie Kiemliczów. Przybiera nazwisko Babinicz od rodowego miasteczka Babinicze pod Orszą i ostrzega listem konfederatów na Podlasiu przed pochodem Radziwiłła. Przez Prusy rusza w stronę króla.
Rozdziały VII–XI. Bogusław przyjeżdża do Kiejdan i próbuje zdobyć Oleńkę wdziękiem i kłamstwami o Kmicicu. Kmicic dociera do Warszawy zajętej przez Szwedów. W zajeździe podsłuchuje rozmowę szwedzkiego oficera Wrzeszczowicza z posłem cesarskim Lisolą o planie zajęcia klasztoru jasnogórskiego i jedzie ostrzec zakonników.
Rozdziały XII–XIX. Przeor Augustyn Kordecki postanawia bronić Jasnej Góry. Generał Miller rozpoczyna oblężenie, prowadzi rokowania, grozi i szturmuje. Kmicic walczy na murach jako Babinicz. Kiedy nadciąga olbrzymia kolubryna, wymyka się nocą z twierdzy i wysadza ją prochem. Zostaje schwytany. Kuklinowski, dowódca zaciężnej hałastry, przypala go w stodole. Uwolniony przez Kiemliczów, Kmicic zostawia Kuklinowskiego przywiązanego do tej samej belki, przy której ten umiera. Szwedzi odstępują od klasztoru.
Rozdziały XX–XXVII. Kmicic jedzie do króla Jana Kazimierza na Śląsk. W Głogowej dowiaduje się, że Bogusław rozgłosił, jakoby Kmicic obiecał mu porwać albo zabić króla. Towarzyszy królowi w drodze powrotnej przez góry. Gdy Szwedzi urządzają zasadzkę w wąwozie, rzuca się na nich z kilkoma ludźmi i ratuje monarchę, sam ciężko ranny. W Lubowli król odwiedza go i przebacza mu dawne winy.
Rozdziały XXVIII–XXXI. W oblężonym Tykocinie umiera Janusz Radziwiłł, opuszczony przez wszystkich. We Lwowie Jan Kazimierz składa w katedrze śluby: obiera Matkę Bożą za królową swoich państw i obiecuje ulżyć doli chłopów. Konfederacja tyszowiecka rośnie, kraj powstaje.
Rozdziały XXXII–XL. Kmicic dostaje dowództwo nad oddziałem Tatarów przysłanych przez chana. Prowadzi ich żelazną ręką do obozu hetmana Sapiehy. W drodze poznaje Anusię Borzobohatą-Krasieńską. Nęka wojska Bogusława na Podlasiu, a przed bitwą pod Janowem wkrada się nocą do obozu księcia i odbija skazanego na śmierć Sorokę. Bogusław ponosi klęskę.

Tom trzeci

Rozdziały I–X. Karol Gustaw rusza w głąb kraju. Zamość mu się nie poddaje. Czarniecki i Lubomirski ścigają Szwedów, a Sapieha zamyka ich w widłach Wisły i Sanu. Karol Gustaw wymyka się z pułapki. Roch Kowalski na własną rękę przeprawia się do Szwedów i trafia do niewoli, a Zagłoba jedzie go wymienić. Czarniecki odnosi zwycięstwo pod Warką.
Rozdziały XI–XIV. Wojska polskie oblegają i zdobywają Warszawę. Kmicic broni zdobytego szańca i opiekuje się rannym Szkotem Hasslingiem-Ketlingiem, który służył u Bogusława. Od niego dowiaduje się, że Oleńka przebywa w Taurogach.
Rozdziały XV–XXII. W Taurogach Bogusław osacza Oleńkę. Jego powiernik Sakowicz podsuwa mu myśl o fałszywym ślubie. Oleńka opiera się i grozi, że prędzej zginie. Księcia nękają ciężkie ataki choroby. Po klęsce pod Janowem Bogusław wyjeżdża do elektora.
Rozdziały XXIII–XXV. Kmicic jako Babinicz przedziera się z Tatarami do Prus elektorskich i pustoszy kraj. Pod Prostkami pokonuje Bogusława i przykłada mu szablę do gardła. Książę mówi, że jeśli zginie, w Taurogach zabiją Oleńkę. Kmicic darowuje mu życie w zamian za rozkazy uwalniające dziewczynę. Wołodyjowski wyrzuca mu, że poświęcił dobro publiczne dla prywaty.
Rozdziały XXVI–XXIX. Oleńka i Anusia uciekają z Taurogów z pomocą oficera Brauna i docierają do oddziału miecznika. Sakowicz obdziera Brauna ze skóry i razem ze szwedzkim oddziałem Hamiltona zwabia szlachtę do Wołmontowicz. Babinicz przybywa na czas i rozbija napastników. Walki trwają w Prusach i na Żmudzi.
Rozdział XXX. Ciężko ranny Kmicic wraca do Lubicza. W niedzielę jedzie do kościoła w Upicie i klęka obok Oleńki. Do kościoła wchodzą Wołodyjowski, Zagłoba i laudańska chorągiew. Ksiądz odczytuje list Jana Kazimierza, który wymienia wszystkie zasługi Kmicica i ujawnia, że to on był Babiniczem. Oleńka całuje go w rękę, a przed dworem w Wodoktach pada mu do kolan. Odbywają się dwa wesela: Kmicica z Oleńką i Wołodyjowskiego z Anusią. Kmicic dostaje starostwo upickie.