Podróże z Herodotem

O książce

Podróże z Herodotem to ostatnia książka, jaką Ryszard Kapuściński opublikował za życia. Ukazała się w 2004 roku nakładem krakowskiego wydawnictwa Znak, a od 2013 roku wznawia ją warszawski Czytelnik. Autor łączy w niej wspomnienia z pierwszych lat pracy reportera z opowieściami zaczerpniętymi z Dziejów Herodota, greckiego historyka z V wieku przed naszą erą.

Punktem wyjścia jest rok 1956. Młody dziennikarz „Sztandaru Młodych” jedzie do Indii, a na drogę dostaje od redaktorki grube tomisko Dziejów. Od tej chwili książka staje się jego towarzyszką. Rozdziały o Indiach, Chinach, Egipcie, Sudanie, Kongu, Iranie, Etiopii, Tanzanii, Algierii i Senegalu przeplatają się z rozdziałami o Krezusie, Cyrusie, Dariuszu i Kserksesie oraz o wojnach Greków z Persami. Osobne miejsce zajmuje sam Herodot, którego narrator uważa za pierwszego reportera w dziejach.

W podstawie programowej dla liceum i technikum Podróże z Herodotem znajdują się na liście krótszych utworów i fragmentów w zakresie podstawowym. To opracowanie obejmuje całą książkę, wszystkie dwadzieścia osiem rozdziałów, żeby łatwiej było odnaleźć się w wybranych fragmentach. Książka jest chroniona prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Książka ma dwa plany czasowe. Plan reporterski zaczyna się około 1951 roku, gdy narrator studiuje historię na Uniwersytecie Warszawskim. Główne wydarzenia przypadają na okres od 1956 roku do połowy lat sześćdziesiątych. Jesienią 1956 roku narrator jedzie do Indii, w latach 1957–1958 przebywa w Chinach, a w latach sześćdziesiątych odbywa kolejne wyprawy do Afryki. Wyjątkiem jest rozdział o Iranie, który przenosi czytelnika do 1979 roku, w ostatnie tygodnie rządów szacha. Ostatnia scena, w Bodrum, nie ma daty.

Plan historyczny obejmuje świat opisany przez Herodota. Zaczyna się od rządów Krezusa, króla Lidii z połowy VI wieku przed naszą erą, a kończy na zwycięstwach Greków pod Platejami i Mykale w 479 roku przed naszą erą. Do tego dochodzą rozważania o życiu samego Herodota, który żył w V wieku przed naszą erą.

Miejsca podróży reportera:

• Warszawa, sale Uniwersytetu Warszawskiego i redakcja „Sztandaru Młodych”, a także ciche pogranicze Polski, które narrator odwiedza jako początkujący dziennikarz;
• Rzym, pierwszy postój w drodze do Indii i pierwsze zetknięcie z Zachodem;
• Indie — Delhi i jego stare miasto, święte Benares nad Gangesem, Kalkuta z dworcem Sealdah, Hajdarabad ze świątynią Kali i pałacem radży, a także Madras, Bangalore, Bombaj i Czandigarh;
• Kabul, gdzie narrator utknął w drodze powrotnej bez wizy, i Moskwa;
• Chiny — Hongkong i przejście graniczne, Pekin, Wielki Mur, Szanghaj;
• Warszawa lat pięćdziesiątych i biuro Polskiej Agencji Prasowej, w którym narrator redaguje depesze z Azji;
• Kair z minaretem, z którego widać całe miasto;
• Chartum nad Nilem, gdzie odbywa się koncert Louisa Armstronga;
• Kongo — osada Aba na skraju dżungli, miasteczko Paulis ze szkołą belgijskich misjonarzy, Lisala ze szpitalikiem doktora Rankego;
• Iran — Teheran w czasie rewolucji i ruiny Persepolis;
• Etiopia — Addis Abeba, posterunek w górach Goba, ziemie Amharów, Arba Minch nad jeziorami;
• Dar es-Salaam w Tanzanii z restauracją hotelu Sea View;
• Algier po zamachu stanu w 1965 roku, z arabską Kazbą i dzielnicą francuską;
• Dakar i wyspa Gorée, dawny port handlu niewolnikami;
• Bodrum, dawny Halikarnas, z zamkiem świętego Piotra i Muzeum Archeologii Podwodnej.

Miejsca świata Herodota:

• Halikarnas, rodzinne miasto historyka, wyspa Samos, Ateny i grecka kolonia Thurioi w Italii;
• Lidia ze stolicą w Sardes i wyrocznia w Delfach, związane z historią Krezusa;
• Persja z Suzą i Persepolis, siedzibami królów;
• kraj Massagetów w głębi Azji, gdzie ginie Cyrus;
• Egipt i dolina Nilu, które Herodot opisuje w drugiej księdze;
• Babilon oblegany przez Dariusza;
• stepy Scytów i mosty na Bosforze i Dunaju;
• Milet i miasta Jonii, które powstają przeciw Persom;
• droga Kserksesa przez Hellespont, Trację, Tesalię i Macedonię do Termopil;
• Salamina, Plateje, Teby, przylądek Mykale i miasto Sestos, gdzie rozgrywa się koniec wojen perskich;
• Korynt i Milet z historii o tyranach, a także pustynie Afryki, na których przepada armia Kambyzesa.

Kluczowe wątki

Pierwsza podróż. Narrator jako młody reporter marzy o przekroczeniu jakiejkolwiek granicy. Redakcja wysyła go do Indii. W Delhi okazuje się, że nie zna angielskiego na tyle, by zrozumieć powieść Hemingwaya kupioną na ulicy. Uczy się języka z książki, afiszy i podsłuchanych rozmów. Widzi stosy pogrzebowe w Benares i tłumy uchodźców na dworcu w Kalkucie. Wraca z przekonaniem, że do podróży trzeba się przygotować.

Chiny i mur. W Pekinie narrator dostaje tłumacza Li, który nie odstępuje go ani na krok. Na Wielkim Murze zastanawia się, po co ludzie odgradzają się od obcych. Bariera języka jest dla niego drugim murem. Pobyt przerywa wiadomość z Polski o usunięciu kolegium redakcyjnego „Sztandaru Młodych”.

Lektura Herodota. W Polskiej Agencji Prasowej narrator w wolnych chwilach czyta Dzieje. Odkrywa w nich trzy zasady historii według Herodota. Są to prawo zemsty, nietrwałość szczęścia i nieuchronność przeznaczenia. Ilustrują je losy Krezusa, Cyrusa i Tomyris.

Afryka lat sześćdziesiątych. Narrator jest świadkiem budzenia się kontynentu. W Kairze czuje na sobie spojrzenia przechodniów, w Chartumie słucha Armstronga, a w Kongu chroni się w szpitaliku doktora Rankego. W Etiopii porozumiewa się z kierowcą gestami, w Algierze trafia na zamach stanu, w Dakarze ogląda festiwal sztuki czarnej Afryki.

Wojny grecko-perskie. Wieczorami, w hotelach i pensjonatach, narrator czyta o podbojach Dariusza i wyprawie Kserksesa. Opowiada o podstępie Zopyrosa, o Scytach i zającu, o powstaniu Jonów, o Termopilach, Salaminie i Platejach. Kończy na czterech ostatnich scenach Dziejów.

Portret Herodota. Narrator próbuje wyobrazić sobie, jak Herodot podróżował, kogo słuchał i jak sprawdzał opowieści. Widzi w nim człowieka ciekawego świata, pogodnego i samotnego, który chciał ocalić pamięć przed zapomnieniem. Na końcu odwiedza Halikarnas, miasto, w którym Herodot się urodził.

Geneza utworu

Kapuściński pisał Podróże z Herodotem pod koniec życia, ponad czterdzieści lat po opisanych wyprawach. Wrócił w nich do początków swojej drogi. W 1956 roku rzeczywiście pojechał do Indii, pierwszego kraju poza Europą, który zobaczył. W drodze powrotnej zatrzymano go na lotnisku w Kabulu. W 1957 roku spędził około pół roku w Chinach. Od końca lat pięćdziesiątych pracował dla Polskiej Agencji Prasowej i przez wiele lat był jej korespondentem w Afryce.

Polski przekład Dziejów przygotował Seweryn Hammer. Pierwsze wydanie nosi datę 1954, a narrator wspomina, że do księgarń książka dotarła dopiero w 1955 roku, gdy po śmierci Stalina zaczynała się odwilż. Uważa, że wcześniej wstrzymywała ją cenzura, bo czytelnik mógłby dostrzec w opowieściach o tyranach aluzje do własnych czasów. Książka była więc dla młodego Polaka oknem na świat, którego nie mógł zobaczyć na własne oczy.

Recenzent „The New York Times” zauważył, że Herodot nie pojawiał się we wcześniejszych książkach Kapuścińskiego wydanych po angielsku, i zastanawiał się, czy wierny towarzysz podróży nie jest pomysłem literackim. Recenzentka „The Guardian” uznała, że niezależnie od tego jest to udany zabieg pisarski. To pytanie łączy się z szerszym sporem o warsztat autora. Krytycy, między innymi antropolog John Ryle, a później Artur Domosławski w biografii Kapuściński non-fiction z 2010 roku, wskazywali, że w jego książkach fakty mieszają się z fikcją. Obrońcy, jak brytyjski dziennikarz Neal Ascherson, odpowiadali, że Kapuściński pisał reportaż literacki, w którym liczy się prawda całości, a nie każdy szczegół. Sam autor nazywał swoje książki reportażem literackim.

W 2005 roku Podróże z Herodotem znalazły się w finale Nagrody Literackiej Nike i zdobyły Nagrodę Czytelników Nike. W tym samym roku dostały włoską nagrodę im. Elsy Morante. W 2007 roku ukazał się przekład angielski Klary Glowczewskiej.

Znaczenie tytułu

Tytuł mówi wprost, że narrator nie podróżuje sam. Towarzyszy mu Herodot, a dokładnie jego książka, którą reporter wozi ze sobą do Indii, Chin i Afryki. W hotelach i na tarasach pensjonatów czyta o Persach i Grekach, a ich losy porównuje z tym, co sam widzi. Herodot staje się przewodnikiem, nauczycielem zawodu i rozmówcą.

Słowo „podróże” ma w tytule dwa znaczenia. Pierwsze to wyprawy w przestrzeni, z Warszawy do Delhi, Pekinu czy Dar es-Salaam. Drugie to wędrówka w czasie, do świata sprzed dwudziestu pięciu wieków. W ostatnim rozdziale narrator przyznaje, że z czasem bardziej pociąga go przekraczanie granic czasu niż granic państw. Tytuł łączy też dwóch reporterów, starożytnego i współczesnego, którzy w taki sam sposób zbierali wiedzę o świecie, czyli w drodze i w rozmowie z ludźmi.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z dwudziestu ośmiu rozdziałów z tytułami, od „Przekroczyć granicę” do „Stoimy w ciemności, otoczeni światłem”. Kompozycja jest dwutorowa. Rozdziały o podróżach reportera przeplatają się z rozdziałami, w których streszcza on i komentuje Dzieje. Często oba plany spotykają się w jednym rozdziale. Narrator czyta o Babilonie w kongijskim miasteczku, a o wyprawie Kserksesa w etiopskim hotelu nad jeziorem. Klamrę tworzą początek w Warszawie, gdy narrator dostaje książkę, i koniec w Halikarnasie, rodzinnym mieście Herodota.

Narracja jest pierwszoosobowa. Narrator to sam autor, który wspomina młodość z perspektywy dojrzałego człowieka. Opowiada o sobie z dystansem i humorem, przyznaje się do bezradności i niewiedzy. Przy opowieściach z Dziejów często pyta, jak mogło wyglądać to, o czym Herodot milczy, i dopowiada możliwe sceny.

Gatunkowo książka łączy reportaż, wspomnienie, esej i opowieść historyczną. Język jest prosty i obrazowy, z krótkimi scenami i długimi refleksjami. Kapuściński chętnie stawia pytania, wylicza i porównuje. W rozdziałach historycznych opowiada swobodnie, jakby relacjonował wydarzenia z ostatnich dni.