Odyseja
Po upadku Troi Odyseusz przez dziesięć lat błąka się po morzach, a w jego domu na Itace ponad stu zalotników zabiega o rękę jego żony, Penelopy. Epopeja Homera o tęsknocie, sprycie i powrocie do domu.
Homer, Odyseja. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Odyseja to druga, obok Iliady, epopeja przypisywana Homerowi. Powstała prawdopodobnie na przełomie VIII i VII wieku przed naszą erą, nieco później niż Iliada. Opowiada o powrocie Odyseusza, króla Itaki, z wojny trojańskiej. Podróż, która powinna trwać kilka tygodni, zajmuje mu dziesięć lat, a do domu wraca po dwudziestu latach nieobecności, sam i nierozpoznany.
Poemat ma dwa wielkie wątki. Pierwszy to tułaczka Odyseusza: spotkania z Kyklopem, czarodziejką Kirke, Syrenami i potworami morskimi, o których bohater sam opowiada na dworze Feaków. Drugi to sytuacja na Itace, gdzie ponad stu zalotników ucztuje w pałacu Odyseusza i naciska na Penelopę, by wybrała jednego z nich na męża. Wątki łączą się, gdy Odyseusz przebrany za żebraka wraca do domu i razem z synem Telemachem zabija zalotników.
Podstawa programowa wymaga znajomości fragmentów Odysei na poziomie rozszerzonym, ale opracowanie obejmuje wszystkie dwadzieścia cztery pieśni. Cytaty pochodzą z przekładu Lucjana Siemieńskiego z 1873 roku, udostępnionego przez Wolne Lektury. Siemieński pisze Odys albo Odysej, a imiona innych postaci zapisuje po swojemu: Eumaj, Nausyka, Tejresjasz, Kirka.
Czas i miejsce akcji
Właściwa akcja trwa około czterdziestu dni w dziesiątym roku po zdobyciu Troi. Dziesięć lat tułaczki poznajemy z retrospekcji: Odyseusz opowiada o nich Feakom w pieśniach IX–XII. Z tych dziesięciu lat siedem Odyseusz spędza u nimfy Kalypso, a rok u Kirke.
Miejsca akcji:
- Itaka: pałac Odyseusza zajęty przez zalotników, chata świniopasa Eumajosa, jaskinia nimf, w której Odyseusz ukrywa dary Feaków, zagroda starego Laertesa;
- Pylos, gdzie Telemach odwiedza Nestora, i Sparta, gdzie gości go Menelaos z Heleną;
- Ogygia, wyspa nimfy Kalypso, która przez siedem lat więzi Odyseusza;
- Scheria, kraj Feaków, z pałacem króla Alkinoosa;
- miejsca z opowieści Odyseusza: kraj Kikonów, kraina Lotofagów, wyspa Kyklopów z jaskinią Polifema, pływająca wyspa Ajolosa, kraj olbrzymich Lajstrygonów, wyspa Kirke, kraina zmarłych nad brzegiem Okeanu, wyspa Syren, cieśnina Skylli i Charybdy i wyspa Trinakia, gdzie pasą się krowy Heliosa;
- Olimp, gdzie Atena prosi Zeusa o powrót Odyseusza.
Kluczowe wątki
Telemach szuka ojca. Atena pod postacią Mentesa, a potem Mentora, zachęca Telemacha, by przeciwstawił się zalotnikom i wyruszył po wieści o ojcu. Młodzieniec odwiedza Nestora w Pylos i Menelaosa w Sparcie, gdzie dowiaduje się, że Odyseusz żyje na wyspie Kalypso. Zalotnicy planują zasadzkę, by zabić Telemacha w drodze powrotnej.
Tułaczka Odyseusza. Na dworze Feaków Odyseusz opowiada o swoich przygodach. Oślepia Kyklopa Polifema, syna Posejdona, i ściąga na siebie gniew boga mórz. Wiatry zamknięte w worku od Ajolosa wypuszczają ciekawscy towarzysze, Kirke zamienia ich w świnie, w krainie zmarłych wróżbita Tejresjasz przepowiada bohaterowi przyszłość, a Syreny próbują zwabić go śpiewem. Gdy towarzysze zjadają święte krowy Heliosa, Zeus rozbija okręt. Ocalały Odyseusz trafia do Kalypso.
Penelopa i zalotnicy. Przez trzy lata Penelopa zwodzi zalotników, tkając za dnia całun dla teścia, Laertesa, a nocą go prując. Gdy jedna ze służących zdradza podstęp, Penelopa musi dokończyć tkaninę. Zalotnicy ucztują w pałacu, niszczą majątek i uwodzą służące.
Powrót w przebraniu. Feakowie odwożą Odyseusza na Itakę. Atena zmienia go w starego żebraka. Bohater zatrzymuje się u wiernego świniopasa Eumajosa, daje się poznać synowi i razem z nim planuje zemstę. W pałacu znosi zniewagi zalotników i sprawdza, kto z domowników pozostał wierny.
Próba łuku i rzeź zalotników. Penelopa obiecuje wyjść za tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli strzałą przez otwory dwunastu toporów. Żaden zalotnik nie potrafi napiąć łuku. Udaje się to żebrakowi, który zaraz potem zabija Antinoosa i ujawnia się jako Odyseusz. Z pomocą Telemacha, Eumajosa i pasterza Filojtiosa rozprawia się z pozostałymi zalotnikami.
Rozpoznanie i pojednanie. Penelopa sprawdza przybysza pytaniem o łoże małżeńskie, którego tajemnicę znają tylko oni dwoje. Odyseusz odwiedza ojca, Laertesa. Krewni zabitych chcą zemsty, ale Atena z woli Zeusa przerywa walkę i przywraca pokój.
Geneza utworu
Odyseja, tak jak Iliada, wyrosła z ustnej tradycji greckich pieśniarzy. Opowieści o powrotach bohaterów spod Troi, zwane nostoi, były popularnym tematem. Należała do nich historia Odyseusza, połączona z dawnymi baśniami żeglarskimi o potworach, czarodziejkach i dalekich wyspach. Pieśniarz, którego tradycja nazywa Homerem, zbudował z tego materiału jedną, starannie skomponowaną całość.
Od starożytności spierano się, czy obie epopeje stworzył ten sam poeta. Już w III wieku przed naszą erą niektórzy uczeni aleksandryjscy przypisywali je różnym autorom. Różnice są wyraźne: Odyseja ma inny ton, więcej miejsca poświęca codziennemu życiu, domowi i ludziom prostym, a jej budowa jest bardziej złożona. Wielu badaczy sądzi, że powstała kilkadziesiąt lat po Iliadzie.
Podział na dwadzieścia cztery pieśni wprowadzili uczeni aleksandryjscy. Pierwszym przekładem Odysei na łacinę, a zarazem pierwszym znanym przekładem literackim w Europie, była Odusia Liwiusza Andronika z połowy III wieku przed naszą erą. Po polsku najważniejsze przekłady stworzyli Lucjan Siemieński (1873), Józef Wittlin (1924) i Jan Parandowski, który przełożył poemat prozą (1953).
Znaczenie tytułu
Tytuł znaczy „pieśń o Odyseuszu”. Pochodzi od greckiego imienia bohatera, Odysseus. Starożytni łączyli je z czasownikiem oznaczającym „gniewać się, nienawidzić”, a sam poemat nawiązuje do tej etymologii w scenie, w której dziadek bohatera, Autolikos, nadaje mu imię.
Słowo „odyseja” weszło do wielu języków jako nazwa pospolita. Oznacza długą, pełną przygód i przeciwności wędrówkę albo trudne, wieloletnie dochodzenie do celu.
Kompozycja, narracja, język
Poemat liczy ponad dwanaście tysięcy wersów w dwudziestu czterech pieśniach i ma budowę szkatułkową. Pieśni I–IV, zwane Telemachią, opowiadają o synu Odyseusza. Pieśni V–VIII pokazują bohatera u Kalypso i Feaków. W pieśniach IX–XII Odyseusz sam opowiada o swoich przygodach, więc narracja przechodzi na cztery pieśni w pierwszą osobę. Pieśni XIII–XXIV dzieją się na Itace. Akcja zaczyna się in medias res, gdy do końca tułaczki zostaje niewiele czasu, a wcześniejsze wydarzenia poznajemy z retrospekcji.
Narrator główny jest wszechwiedzący. Wie, co postanawiają bogowie, i często zapowiada, co się stanie, na przykład że zalotnicy zginą. Dzięki temu czytelnika zajmuje przede wszystkim pytanie, jak Odyseusz zwycięży. Ważną rolę odgrywają sceny rozpoznania: bohatera poznają kolejno syn, pies Argos, piastunka Eurykleja, słudzy, żona i ojciec.
Poemat ma cechy stylu homeryckiego: inwokację do Muzy, stałe epitety („przemyślny Odys”, „roztropna Penelopa”, „różanopalca Jutrzenka”), powtarzane formuły i rozbudowane porównania. Oryginał napisano heksametrem. Siemieński zastąpił go rymowanym trzynastozgłoskowcem i użył języka dawnego, miejscami swojskiego, jakby opowiadał polską gawędę.
Bohaterowie — Odyseja
O autorze
Homer (VIII w. p.n.e.–VIII lub VII w. p.n.e.)
Legendarny poeta grecki, któremu tradycja przypisuje „Iliadę” i „Odyseję”, najstarsze dzieła literatury europejskiej. Żył prawdopodobnie w VIII wieku przed naszą erą.
Twórczość — HomerCzęste pytania — Odyseja
O czym jest „Odyseja”?
O powrocie Odyseusza, króla Itaki, z wojny trojańskiej. Bohater przez dziesięć lat błąka się po morzach, a w tym czasie w jego domu zalotnicy starają się o rękę jego żony, Penelopy. Po powrocie Odyseusz zabija zalotników i odzyskuje dom.
Kto jest autorem „Odysei”?
Tradycja przypisuje ją Homerowi, autorowi „Iliady”. Część badaczy uważa, że stworzył ją inny, nieco młodszy poeta.
Kiedy powstała „Odyseja”?
Prawdopodobnie na przełomie VIII i VII wieku przed naszą erą, nieco później niż „Iliada”.
Ile lat Odyseusz wraca do domu?
Dziesięć lat. Razem z dziesięcioma latami wojny trojańskiej nie ma go na Itace dwadzieścia lat.
Jakie przygody przeżywa Odyseusz?
Walczy z Kikonami, odwiedza Lotofagów, oślepia Kyklopa Polifema, dostaje wór z wiatrami od Ajolosa, ucieka Lajstrygonom, spędza rok u czarodziejki Kirke, schodzi do krainy zmarłych, słucha Syren, przepływa między Skyllą a Charybdą, traci towarzyszy po zjedzeniu krów Heliosa i przez siedem lat żyje u nimfy Kalypso.
Dlaczego Posejdon nienawidzi Odyseusza?
Bo Odyseusz oślepił jego syna, Kyklopa Polifema. Po ucieczce z jaskini wykrzyczał swoje imię, a Polifem poprosił ojca o zemstę.
Jak Odyseusz oszukał Kyklopa?
Przedstawił się jako Nikt, upił olbrzyma winem i wypalił mu oko. Gdy Polifem wołał, że Nikt go zabija, inni Kyklopi uznali, że nic mu się nie stało. Rano Grecy wydostali się z jaskini pod brzuchami baranów.
Na czym polegał podstęp Penelopy?
Obiecała zalotnikom, że wybierze jednego z nich, gdy utka całun dla teścia, Laertesa. Za dnia tkała, a nocą pruła robotę. Podstęp trwał trzy lata, aż zdradziła go jedna ze służących.
Kto rozpoznaje Odyseusza po powrocie?
Najpierw syn Telemach, któremu Odyseusz sam się objawia, potem pies Argos, piastunka Eurykleja po bliźnie, pasterze Eumajos i Filojtios, żona Penelopa po tajemnicy łoża i na końcu ojciec Laertes.
Na czym polegała próba łuku?
Penelopa obiecała wyjść za tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli strzałą przez dwanaście toporów. Zalotnicy nie potrafili nawet napiąć cięciwy. Udało się to tylko Odyseuszowi w przebraniu żebraka.
Jak Penelopa sprawdza, czy przybysz jest jej mężem?
Każe wynieść z sypialni łoże. Odyseusz oburza się, bo sam zbudował je na pniu oliwki wrośniętym w ziemię i nie da się go przesunąć. Tę tajemnicę znali tylko oni dwoje.
Czym jest Telemachia?
Tak nazywają się pierwsze cztery pieśni „Odysei”, poświęcone synowi Odyseusza, Telemachowi, i jego podróży do Pylos i Sparty.
Czym kończy się „Odyseja”?
Rodziny zabitych zalotników chcą zemsty na Odyseuszu. Gdy dochodzi do walki, Atena z woli Zeusa ją przerywa i przywraca pokój na Itace.
Co oznacza słowo „odyseja”?
Długą, pełną przygód i trudności wędrówkę albo trudną drogę do celu. Pochodzi od tytułu poematu.
Z jakiego przekładu pochodzą cytaty w opracowaniu?
Z przekładu Lucjana Siemieńskiego z 1873 roku, udostępnionego przez Wolne Lektury. To przekład rymowanym trzynastozgłoskowcem. Siemieński nazywa bohatera Odysem albo Odysejem, a świniopasa Eumajem.