Streszczenie — Odyseja

Dziesięć lat po upadku Troi Odyseusz wciąż nie wrócił do domu. W jego pałacu na Itace ucztują zalotnicy Penelopy, a syn Telemach wyrusza po wieści o ojcu. Bogowie każą nimfie Kalypso uwolnić bohatera. Po rozbiciu tratwy trafia do Feaków i opowiada im o swoich przygodach: o Kyklopie, Kirke, krainie zmarłych, Syrenach, Skylli i Charybdzie oraz o utracie wszystkich towarzyszy. Feakowie odwożą go na Itakę. Przebrany przez Atenę za żebraka, Odyseusz daje się poznać synowi, wygrywa próbę łuku i razem z Telemachem zabija zalotników. Penelopa rozpoznaje męża po tajemnicy łoża, a Atena godzi go z rodzinami zabitych.

Pieśń I. Zgromadzenie bogów. Rady Ateny dla Telemacha

Poeta prosi Muzę o pieśń o mężu, który po zburzeniu Troi długo błądził po świecie. Wszyscy inni bohaterowie wrócili już do domów albo zginęli, tylko Odyseusza więzi nimfa Kalypso. Gdy Posejdon, który go nienawidzi, jest u Etiopów, Atena prosi Zeusa o jego powrót. Potem pod postacią Mentesa, króla Tafijczyków, przybywa na Itakę. W pałacu ucztują zalotnicy. Atena radzi Telemachowi, by zwołał zgromadzenie i wyruszył po wieści o ojcu. Telemach po raz pierwszy stanowczo przemawia do matki i do zalotników.

Pieśń II. Zgromadzenie mieszkańców Itaki. Wyjazd Telemacha

Telemach wzywa zalotników do opuszczenia domu. Antinoos obwinia Penelopę: przez trzy lata zwodziła ich, tkając całun dla Laertesa i prując go nocą. Na niebie pojawiają się dwa orły, a wróżbita Haliterses zapowiada powrót Odyseusza. Zalotnicy go wyśmiewają. Atena pod postacią Mentora przygotowuje okręt. Telemach odpływa nocą, nie mówiąc nic matce. Wie o tym tylko piastunka Eurykleja.

Pieśń III. Wydarzenia w Pylos

Telemach przybywa do Pylos, do starego Nestora. Nestor opowiada o powrotach spod Troi i o zabójstwie Agamemnona przez Ajgistosa, ale o Odyseuszu nic nie wie. Radzi mu udać się do Sparty. Atena odlatuje pod postacią ptaka, a Telemach z synem Nestora, Pizystratem, rusza wozem do Menelaosa.

Pieśń IV. Wydarzenia w Sparcie

Menelaos i Helena przyjmują gości. Helena opowiada, jak Odyseusz przebrany za żebraka wszedł na przeszpiegi do Troi. Menelaos wspomina konia trojańskiego. Opowiada też, jak w Egipcie zmusił morskiego starca Proteusa do wyjawienia prawdy. Od niego dowiedział się, że Odyseusz żyje na wyspie Kalypso. Tymczasem na Itace zalotnicy dowiadują się o wyjeździe Telemacha i szykują zasadzkę. Penelopa rozpacza, ale we śnie pociesza ją zjawa przysłana przez Atenę.

Pieśń V. Tratwa Odyseusza

Hermes przynosi Kalypso rozkaz Zeusa, by wypuściła Odyseusza. Nimfa niechętnie się zgadza. Bohater siedzi na brzegu i płacze z tęsknoty. Kalypso proponuje mu nieśmiertelność, ale on woli wrócić do Penelopy. Buduje tratwę i płynie siedemnaście dni. Posejdon, wracając od Etiopów, zauważa go i rozpętuje burzę. Nimfa morska Ino Leukotea daje mu zasłonę, która chroni przed utonięciem. Po dwóch dniach Odyseusz dopływa do kraju Feaków i zasypia w liściach.

Pieśń VI. Przybycie Odyseusza do Feaków

Atena zsyła królewnie Nausykai sen, by poszła nad rzekę prać szaty. Gdy dziewczęta grają w piłkę, budzą Odyseusza. Nagi rozbitek, osłonięty gałęzią, prosi Nausykaę o pomoc. Królewna daje mu ubranie i jedzenie, wskazuje drogę do pałacu ojca, radząc, by prosił o pomoc jej matkę.

Pieśń VII. Odyseusz przychodzi do Alkinoosa

Okryty mgłą przez Atenę, Odyseusz dociera do wspaniałego pałacu. Obejmuje kolana królowej Arete i prosi o powrót do ojczyzny. Król Alkinoos przyjmuje go gościnnie. Odyseusz opowiada, jak trafił od Kalypso do Scherii, ale nie zdradza swojego imienia.

Pieśń VIII. Pobyt Odyseusza u Feaków

Feakowie urządzają ucztę i igrzyska. Jeden z młodzieńców drwi z przybysza, a Odyseusz rzuca dysk dalej niż wszyscy. Niewidomy pieśniarz Demodok śpiewa o miłości Aresa i Afrodyty, a potem, na prośbę gościa, o koniu trojańskim. Odyseusz płacze. Alkinoos pyta go, kim jest.

Pieśń IX. Opowiadania u Alkinoosa. Przygoda z Kyklopem

Odyseusz wyjawia imię i zaczyna opowieść. Po zburzeniu Troi złupił miasto Kikonów, ale stracił wielu ludzi. Burza zaniosła okręty do Lotofagów, gdzie towarzysze, zjadłszy lotosu, zapomnieli o powrocie. Na wyspie Kyklopów Odyseusz z dwunastoma ludźmi wszedł do jaskini Polifema. Olbrzym zamknął ich głazem i pożerał po dwóch. Odyseusz upił go winem i przedstawił się jako Nikt. Gdy Kyklop zasnął, wypalili mu jedyne oko rozżarzonym palem. Na krzyk Polifema, że „Nikt” go zabija, inni Kyklopi odeszli. Rano Grecy wymknęli się, uczepieni pod brzuchami baranów. Z okrętu Odyseusz wykrzyczał swoje prawdziwe imię, a oślepiony olbrzym przeklął go i poprosił ojca, Posejdona, o zemstę.

Pieśń X. Przygody u Ajolosa, Lajstrygonów, Kirke

Władca wiatrów, Ajolos, dał Odyseuszowi wór z zamkniętymi wiatrami. W pobliżu Itaki, gdy bohater zasnął, towarzysze rozwiązali wór, myśląc, że są w nim skarby, a uwolnione wiatry odrzuciły okręty z powrotem. Olbrzymi Lajstrygonowie zniszczyli wszystkie okręty poza jednym. Na wyspie Ajaja czarodziejka Kirke zamieniła zwiadowców w świnie. Hermes dał Odyseuszowi ziele chroniące przed czarami. Bohater zmusił Kirke do odczarowania ludzi i spędził u niej rok. Na odjezdnym Kirke kazała mu udać się do krainy zmarłych, by zasięgnął rady wróżbity Tejresjasza. Jeden z towarzyszy, Elpenor, spadł po pijanemu z dachu i zginął.

Pieśń XI. U zmarłych

Odyseusz składa ofiarę i przywołuje dusze zmarłych, które piją krew. Pierwszy przychodzi niepogrzebany Elpenor. Tejresjasz przepowiada, że bohater wróci do domu, jeśli towarzysze nie tkną krów Heliosa, i że rozprawi się z zalotnikami. Odyseusz spotyka duszę matki, Antyklei, która zmarła z tęsknoty za nim. Trzykrotnie próbuje ją objąć i nie może. Rozmawia z Agamemnonem, zamordowanym przez żonę, i z Achillesem, który mówi, że wolałby być parobkiem na ziemi, niż panować nad umarłymi. Ajas wciąż gniewa się o zbroję Achillesa i odchodzi bez słowa.

Pieśń XII. Syreny, Skylla i Charybda, bydło Heliosa

Po powrocie do Kirke Odyseusz grzebie Elpenora i dostaje wskazówki na dalszą drogę. Zatyka towarzyszom uszy woskiem, a sam, przywiązany do masztu, słucha śpiewu Syren. W cieśninie, by ominąć wir Charybdy, płynie bliżej Skylli, która porywa sześciu ludzi. Na wyspie Trinakia wiatry nie pozwalają odpłynąć. Gdy Odyseusz śpi, głodni towarzysze zabijają święte krowy Heliosa. Po wypłynięciu Zeus rozbija okręt piorunem. Giną wszyscy poza Odyseuszem, którego Charybda omal nie wciąga. Po dziewięciu dniach dryfowania fale wyrzucają go na Ogygię.

Pieśń XIII. Odyseusz odpływa od Feaków i przybywa do Itaki

Feakowie odwożą Odyseusza z darami na Itakę i zostawiają go uśpionego na brzegu. Posejdon za karę zamienia ich okręt w skałę. Odyseusz budzi się i nie poznaje ojczyzny. Atena pod postacią pasterza wyjawia mu, gdzie jest, ukrywa z nim skarby w jaskini nimf i zmienia go w starego żebraka.

Pieśń XIV. Odyseusz u Eumajosa

Odyseusz przychodzi do wiernego świniopasa Eumajosa. Ten przyjmuje obcego gościnnie i żali się, że zalotnicy pożerają dobytek pana. Bohater podaje się za Kreteńczyka, opowiada zmyśloną historię i zapewnia, że Odyseusz wkrótce wróci. Eumajos mu nie wierzy.

Pieśń XV. Telemach przybywa do Eumajosa

Atena każe Telemachowi wracać ze Sparty i ostrzega go przed zasadzką. Telemach zabiera na okręt wróżbitę Teoklimenosa. Eumajos opowiada gościowi, że jest synem króla, porwanym w dzieciństwie przez Fenicjan i sprzedanym Laertesowi. Telemach omija zasadzkę, ląduje na Itace i idzie do chaty świniopasa.

Pieśń XVI. Telemach rozpoznaje Odyseusza

Eumajos idzie do miasta zawiadomić Penelopę o powrocie syna. Atena przywraca Odyseuszowi jego postać i bohater daje się poznać Telemachowi. Ojciec i syn płaczą, a potem planują zemstę: Telemach ma ukryć broń, a nikt poza nim nie może się dowiedzieć o powrocie ojca. Zalotnicy, których zasadzka zawiodła, naradzają się, jak zabić Telemacha.

Pieśń XVII. Telemach wraca do miasta Itaki

Odyseusz jako żebrak idzie z Eumajosem do miasta. Po drodze kopie go pasterz kóz Melantios. Pod bramą leży stary pies Argos, którego Odyseusz sam wychował. Pies poznaje pana, porusza ogonem i zdycha. W sali Odyseusz prosi zalotników o jałmużnę. Antinoos rzuca w niego podnóżkiem.

Pieśń XVIII. Walka na pięści Odyseusza z Irosem

Żebrak Iros chce przepędzić przybysza. Zalotnicy dla zabawy urządzają walkę. Odyseusz powala Irosa jednym ciosem. Penelopa, upiększona przez Atenę, schodzi do zalotników i wyłudza od nich podarunki. Służąca Melanto i zalotnik Eurymach lżą żebraka.

Pieśń XIX. Odyseusz rozmawia z Penelopą. Rozpoznanie przez Eurykleję

Odyseusz z Telemachem wynoszą broń z sali. Wieczorem Penelopa rozmawia z żebrakiem. Opowiada mu o tkaninie i o swojej udręce, a on podaje się za Kreteńczyka, który gościł kiedyś Odyseusza, i zapowiada rychły powrót króla. Stara Eurykleja myje mu nogi i po bliźnie od kła dzika poznaje pana. Odyseusz chwyta ją za gardło i każe milczeć. Penelopa opowiada sen o orle, który zabija gęsi, i postanawia urządzić próbę łuku.

Pieśń XX. Wypadki przed rzezią zalotników

Odyseusz nie może zasnąć, widząc służące idące do zalotników. Zeus zsyła mu dobry znak. Rano zalotnicy znowu ucztują. Pasterz wołów Filojtios okazuje się wierny panu. Zalotnik Ktesippos rzuca w żebraka racicą wołu. Wróżbita Teoklimenos widzi zalotników we krwi i zapowiada ich zgubę, ale oni się śmieją.

Pieśń XXI. Próba łuku

Penelopa przynosi łuk Odyseusza i ogłasza, że poślubi tego, kto go napnie i przestrzeli przez dwanaście toporów. Telemach prawie napina łuk, ale ojciec daje mu znak, by przestał. Zalotnicy próbują na próżno. Odyseusz ujawnia się Eumajosowi i Filojtiosowi, pokazując im bliznę, i każe zamknąć bramy. Prosi o łuk. Zalotnicy protestują, ale Telemach odsyła matkę do komnat. Odyseusz napina łuk bez wysiłku i przestrzeliwuje topory.

Pieśń XXII. Rzeź zalotników

Pierwsza strzała trafia Antinoosa w gardło. Odyseusz woła, kim jest. Eurymach zrzuca winę na Antinoosa i proponuje odszkodowanie, ale ginie. Telemach przynosi broń. Melantios wynosi zbroje dla zalotników, ale Eumajos i Filojtios go chwytają. Atena pod postacią Mentora dodaje otuchy. Wszyscy zalotnicy giną. Odyseusz oszczędza pieśniarza Femiosa i herolda Medona. Dwanaście nieuczciwych służących zostaje powieszonych, a Melantios okrutnie ukarany. Odyseusz oczyszcza dom siarką.

Pieśń XXIII. Penelopa rozpoznaje Odyseusza

Eurykleja budzi Penelopę radosną nowiną. Penelopa nie wierzy i siada naprzeciw przybysza w milczeniu. Telemach wyrzuca jej twarde serce. By nikt w mieście nie dowiedział się o rzezi, Odyseusz każe urządzić w domu tańce, jak na weselu. Penelopa poleca wynieść z sypialni łoże. Odyseusz wybucha: łoże zbudował sam, a jego nogą jest pień oliwki wrośnięty w ziemię, więc nie da się go ruszyć. Po tym szczególe Penelopa rozpoznaje męża i rzuca mu się na szyję. Atena przedłuża noc. Odyseusz opowiada żonie o swojej tułaczce.

Pieśń XXIV. Pojednanie

Hermes prowadzi dusze zalotników do Hadesu. Agamemnon słyszy od nich o powrocie Odyseusza i wysławia wierność Penelopy. Odyseusz idzie do ojca, Laertesa, który uprawia sad. Najpierw go wypróbowuje, potem daje się poznać po bliźnie i po drzewach, które ojciec mu kiedyś podarował. Rodziny zalotników pod wodzą Eupejtesa, ojca Antinoosa, ruszają po zemstę. Laertes zabija Eupejtesa oszczepem. Atena z woli Zeusa powstrzymuje walkę i zawiera pokój między królem a ludem.