Streszczenie — Krzyżacy

W 1399 roku młody rycerz Zbyszko z Bogdańca poznaje w Tyńcu Danusię, córkę Juranda ze Spychowa, i ślubuje jej pawie czuby z hełmów krzyżackich. Za napaść na posła zakonu, Kunona Lichtensteina, zostaje skazany na śmierć, ale ratuje go Danusia, okrywając mu głowę zasłoną. W Bogdańcu zaprzyjaźnia się z Jagienką, a jednak wraca na Mazowsze i potajemnie poślubia Danusię. Krzyżacy porywają dziewczynę, a jej ojca, który przybywa do Szczytna, okaleczają. Zbyszko zabija w pojedynku Rotgiera i odbija żonę na Żmudzi, lecz Danusia umiera obłąkana. Po latach Zbyszko żeni się z Jagienką, a w 1410 roku walczy razem z Maćkiem pod Grunwaldem.

Tom I, rozdział I

W gospodzie „Pod Lutym Turem” w Tyńcu stary rycerz Maćko z Bogdańca i jego bratanek Zbyszko opowiadają mieszczanom o wojnie na Litwie i obronie Wilna. Wracają ze służby u księcia Witolda. Wieczorem do gospody zajeżdża księżna mazowiecka Anna Danuta, żona księcia Janusza, ze swoim dworem.

Tom I, rozdział II

Wśród dworek księżnej jest dwunastoletnia Danusia, córka Juranda ze Spychowa, która śpiewa i gra na luteńce. Mikołaj z Długolasu opowiada, że jej matka zmarła ze strachu, gdy Niemcy napadli dwór księcia pod Złotoryją. Zbyszko przyklęka przed Danusią i ślubuje jej, że zedrze dla niej z niemieckich hełmów pawie czuby. Maćko najpierw się gniewa, ale w końcu godzi się ze ślubowaniem bratanka.

Tom I, rozdział III

Orszak księżnej odwiedza opactwo w Tyńcu. Zakonnik opowiada legendę o Walgierzu Wdałym, a opat przytacza proroctwo świętej Brygidy o upadku Krzyżaków. Księżna dostaje w podarunku relikwię, a Zbyszko liczy na rychłą wojnę.

Tom I, rozdział IV

W drodze do Krakowa Zbyszko widzi rycerza w białym płaszczu z czarnym krzyżem i pawim czubem na hełmie. Bez namysłu rusza na niego z kopią, ale olbrzymi Powała z Taczewa łamie mu kopię i zatrzymuje konia. Napadnięty okazuje się posłem zakonu, Kunonem Lichtensteinem, a napaść na posła jest zbrodnią przeciw królowi. Zbyszko przysięga, że stawi się przed sądem.

Tom I, rozdział V

Na Wawelu Zbyszko ogląda króla Władysława Jagiełłę i królową Jadwigę. Lichtenstein oznajmia, że jako chrześcijanin przebacza, ale jako poseł żąda kary. Król każe zamknąć Zbyszka w wieży, a kasztelan skazuje go na ścięcie. Maćko wyjeżdża z listem księżnej Aleksandry do wielkiego mistrza, by ten wstawił się za bratankiem, a Danusia z księżną odwiedzają więźnia.

Tom I, rozdział VI

Królowa Jadwiga umiera po przedwczesnym porodzie i o więźniu wszyscy zapominają. Jesienią wraca ciężko ranny Maćko. Zaraz za granicą postrzelili go rycerze-rozbójnicy, a uratował go Jurand ze Spychowa. Zbyszko odrzuca propozycję ucieczki, bo dał słowo rycerskie. W dniu egzekucji Danusia okrywa mu głowę białą zasłoną i woła, że jest jej, a zgodnie z dawnym obyczajem skazaniec zostaje ułaskawiony.

Tom I, rozdział VII

W domu kupca Amyleja Maćko, który spodziewa się śmierci, postanawia wracać do Bogdańca. Narrator przypomina dzieje rodu Gradów, prawie wybitego pod Płowcami. Rycerze radzą Zbyszkowi szukać pawich czubów na Mazowszu. Wieczorem przychodzi wieść, że do księżnej przyjechał Jurand ze Spychowa.

Tom I, rozdział VIII

Jurand po śmierci żony żyje tylko zemstą na Krzyżakach i rzadko odwiedza córkę. Zbyszko opowiada mu o ślubowaniu i prosi o rękę Danusi. Jurand odmawia, choć bez gniewu, i nie chce wyjawić przyczyny.

Tom I, rozdział IX

W drodze z Krakowa Zbyszko próbuje poznać tajemnicę Juranda, ale księżna wie tylko, że wiąże go jakaś przysięga. Maćko i Zbyszko rozstają się z dworem i jadą do Bogdańca. Zbyszko żali się, że bez Danusi jest mu jak psu na powrozie, a po drodze śpiewa tęskne piosenki.

Tom I, rozdział X

Za Olkuszem, jadąc wzdłuż granicy Śląska, rycerze spotykają sąsiada, Zycha ze Zgorzelic. W lesie Zbyszko zabija żubra, za którym gonią myśliwi. Okazuje się, że polowała na niego Jagienka, córka Zycha, dziewczyna śmiała i piękna. Zbyszko naciąga przy niej kuszę bez korby.

Tom I, rozdział XI

W Bogdańcu panuje bieda, bo majątek był w zastawie u opata, krewnego Maćka. Zych i Jagienka odwiedzają sąsiadów, a Jagienka opiekuje się chorym Maćkiem. Podpity Zych wspomina o jej zalotnikach, Wilku z Brzozowej i Cztanie z Rogowa. Zbyszko postanawia zapolować na niedźwiedzia przy barciach, bo sadło ma pomóc Maćkowi.

Tom I, rozdział XII

W nocy niedźwiedź atakuje Zbyszka i łamie mu widły. Z pomocą przychodzi Jagienka, która potajemnie wymknęła się z domu. Razem zabijają zwierzę, a Zbyszko z podziwem mówi, że drugiej takiej dziewczyny nie ma na świecie.

Tom I, rozdział XIII

Jagienka leczy Maćka niedźwiedzim sadłem i z rany wychodzi kawałek grotu. Maćko i Zych przy miodzie umawiają się, że Zbyszko i Jagienka powinni się pobrać. Maćko jest pewien, że bratanek zapomni o Danusi.

Tom I, rozdział XIV

Zbyszko i Jagienka często razem przebywają i coraz bardziej się lubią. Podczas polowania na bobry Zbyszko opowiada jej o Danusi, o ślubowaniu i o tym, że chce do niej wrócić. Po rozstaniu Jagienka płacze w drodze do domu.

Tom I, rozdział XV

Do Zgorzelic przyjeżdża bogaty opat, krewny Maćka i chrzestny ojciec Jagienki. Maćko ma spłacić mu zastaw za Bogdaniec. Opat, porywczy, ale dobroduszny, chce wydać Jagienkę za Zbyszka i opowiada, że Wilk i Cztan grożą młodemu rycerzowi.

Tom I, rozdział XVI

W niedzielę Zbyszko jedzie z Zychem, Jagienką i opatem do kościoła w Krześni. Przed kościołem dochodzi do zwady z Wilkiem i Cztanem. Później w gospodzie Zbyszko wyzywa każdego, kto zaprzeczy, że najpiękniejsza na świecie jest Danuta Jurandówna. Wilk bierze to za obrazę Jagienki i wybucha bójka.

Tom I, rozdział XVII

Zbyszko pobija obu zalotników. Opat przyjeżdża do Bogdańca i żąda, by Zbyszko poślubił Jagienkę, ale ten odpowiada, że ślubował Danusi i chce ją wziąć za żonę. Rozgniewany opat odjeżdża, a Maćko uznaje, że bratanek musi jechać na Mazowsze.

Tom I, rozdział XVIII

Maćko jedzie do Zgorzelic, by ułagodzić Zycha i opata. Jagienka przyznaje, że wysłała Zbyszkowi na pomoc Czecha Hlawę, jeńca spod Bolesławca, który przysiągł wiernie mu służyć. Maćkowi, który martwi się urazą opata, odpowiada, że opat zrobi to, czego ona zechce.

Tom I, rozdział XIX

Zbyszko z ciężkim sercem jedzie przez Sieradz na Mazowsze. Dogania go Hlawa, którego najpierw chce odprawić, ale w końcu przyjmuje. Spotyka sprzedawcę relikwii Sanderusa, a potem krzyżackich braci z lotaryńskim rycerzem Fulkiem de Lorche, z którym umawia się na pojedynek. W Ciechanowie dowiaduje się, że dwór wyjechał na łowy.

Tom I, rozdział XX

Zbyszko z de Lorche’em jedzie do leśnego dworca za Przasnyszem i spotyka Danusię. Na dworze gości czterech Krzyżaków, wśród nich Hugo von Danveld ze Szczytna i stary Zygfryd de Löwe. W drodze na łowy Danveld zdradza de Lorche’owi, że dla zakonu nie ma czynów hańbiących.

Tom I, rozdział XXI

Podczas polowania wielki tur rzuca się na księżnę i Danusię. De Lorche i Zbyszko stają mu na drodze. Gdy byk przygniata Zbyszka łbem, Hlawa przerąbuje bykowi kark toporem, a padające cielsko przywala Zbyszka. Rannego rycerza odnoszą do dworca, a Danveld obiecuje Danusi cudowny balsam.

Tom I, rozdział XXII

Zbyszko ma złamane żebro i długo choruje. Krzyżacy skarżą się księciu na Juranda, który pokonał gości zakonu i uwięził rycerza de Bergowa. Książę wyrzuca im napad pod Złotoryją. Upokorzeni Krzyżacy postanawiają porwać Danusię i w ten sposób zmusić Juranda do uległości.

Tom I, rozdział XXIII

W drodze do Szczytna Krzyżacy mordują rycerza de Fourcy, który groził, że wyjawi ich zamiary. Nadjeżdża Hlawa z wyzwaniem od Zbyszka. Danveld próbuje go zabić, ale Czech łamie mu rękę i ucieka. Krzyżacy postanawiają oskarżyć go o zabicie de Fourcy’ego.

Tom I, rozdział XXIV

Świadkowie potwierdzają, że Hlawa wyjechał bez broni, więc książę nie wierzy Krzyżakom. W nagrodę za obronę księżnej i Danusi przed turem pasuje Zbyszka na rycerza. Każe mu po wyzdrowieniu jechać do Ciechanowa, gdzie sprowadzi Juranda.

Tom I, rozdział XXV

Do dworca przyjeżdża służka zakonna z balsamem i straszy Danusię opowieścią o karze za nieposłuszeństwo wobec braci zakonnych. Potem przybywają ludzie z listem od Juranda, który rzekomo traci wzrok i wzywa córkę do Spychowa. Księżna zgadza się, by ksiądz Wyszoniek dał Zbyszkowi i Danusi ślub. Nazajutrz dziewczyna odjeżdża z ludźmi ojca.

Tom I, rozdział XXVI

Zbyszko wraca do zdrowia w leśnym dworcu, a potem jedzie do Ciechanowa. W Wigilię do książęcego stołu wpada człowiek z wieścią, że na gościńcu pod Radzanowem zasypało śniegiem podróżnych. Mówią, że to ludzie dziedzica ze Spychowa.

Tom I, rozdział XXVII

Zbyszko w zamieci odkopuje z zaspy na pół zamarzniętego Juranda. W Ciechanowie Jurand na chwilę odzyskuje przytomność, woła córkę i zapada w sen. Nikt jeszcze nie rozumie, co się stało.

Tom I, rozdział XXVIII

Po przebudzeniu Jurand mówi, że nie wysyłał po Danusię i sam jechał do niej na święta. Wszyscy pojmują, że dziewczynę porwali ludzie przebrani za jego sługi. Jurand w rozpaczy bije głową w ścianę, a Zbyszko wzywa go do natychmiastowego wyjazdu do Spychowa.

Tom I, rozdział XXIX

W drodze Zbyszko podejrzewa, że porwanie było dziełem Krzyżaków ze Szczytna, i opowiada o służce z balsamem. Jurand pyta, czy kocha Danusię. Zbyszko odpowiada, że to jego żona, a Jurand przyjmuje tę wiadomość w milczeniu.

Tom I, rozdział XXX

Zbyszko opowiada o ślubie, a Jurand wyznaje, że był mu przeciwny, bo w duchu ofiarował córkę Bogu. W Spychowie zjawiają się nocą wysłannicy Krzyżaków, służka zakonna i fałszywy pątnik. Żądają, by Jurand uwolnił de Bergowa i sam przyjechał do Szczytna błagać o łaskę, a wszystkim mówił, że Danusię porwali zbójcy. Grożą, że inaczej dziewczyna zginie.

Tom I, rozdział XXXI

Jurand wypuszcza de Bergowa i pisze do księcia, że córkę porwali rozbójnicy. Spisuje ostatnią wolę i ogłasza Zbyszka dziedzicem Spychowa. Nocą wyjeżdża w zbroi, nikomu nie mówiąc dokąd.

Tom I, rozdział XXXII

Jurand staje pod bramą Szczytna. Krzyżacy każą mu włożyć pokutny wór i zawiesić na szyi pochwę miecza na powrozie. Przez cały dzień trzymają go pod bramą i obrzucają śniegiem. Nocą słyszy z wieży lutnię i śpiew, w którym rozpoznaje głos córki. Rano wpuszczają go do zamku, a za nim opada krata.

Tom II, rozdział I

W sali zamkowej Krzyżacy i knechci szydzą z Juranda. Danveld obiecuje oddać mu córkę, ale przyprowadza obcą, niedorozwiniętą dziewczynę i twierdzi, że innej w Szczytnie nie ma. Gdy szepcze Jurandowi obelgę, ten zabija go o kamienną posadzkę, a potem mieczem wycina wielu Niemców, w tym brata Gotfryda. Krzyżacy chronią się na galerii i rzucają w niego ławami, a do sali wpadają zbrojni knechci.

Tom II, rozdział II

Zygfryd de Löwe przejmuje zarząd Szczytna i radzi z Rotgierem, jak uniknąć odpowiedzialności. Postanawiają, że Rotgier pojedzie na dwór mazowiecki i sam oskarży Juranda o napaść. Zygfryd zapewnia, że Jurand nigdy nie wypowie skargi na zakon.

Tom II, rozdział III

W Warszawie Rotgier pokazuje list Juranda, według którego Danusię porwali zbójcy. Opowiada, że Jurand sam napadł na Szczytno, i żąda Spychowa dla zakonu. Rzuca rękawicę każdemu, kto wątpi w niewinność Krzyżaków. Rękawicę podnosi Zbyszko, który ogłasza, że jest mężem Danusi, a de Lorche poświadcza jego słowa.

Tom II, rozdział IV

Dwór boi się o Zbyszka, bo Rotgier jest sławnym i doświadczonym rycerzem. Zbyszko wyrzuca Krzyżakom zabójstwo de Fourcy’ego i mówi, że woli śmierć niż życie bez ukochanej. Księżna pociesza go i błogosławi.

Tom II, rozdział V

Na zamkowym dziedzińcu odbywa się pojedynek pieszo na topory. Zbyszko zabija Rotgiera, co wszyscy uznają za sąd Boży. Zgodnie z obyczajem zwycięzca w zbroi do północy czeka na polu walki.

Tom II, rozdział VI

Na naradzie książę uznaje, że nie ma dowodów przeciw komturom. Zbyszko postanawia jechać z listem księcia do wielkiego mistrza. Sanderus prosi o pieniądze i wyrusza do Prus szukać śladów Danusi.

Tom II, rozdział VII

Zygfryd dostaje wiadomość o śmierci Rotgiera, którego kochał jak syna, i popada w szaleństwo. Nocą każe katowi Diederichowi wypalić Jurandowi oko, wyciąć język i odrąbać prawą dłoń, którą składa w trumnie Rotgiera. Potem idzie do wieży, by zabić Danusię, ale ktoś w ciemności uderza go pięścią w kark tak silnie, że komtur pada zemdlony.

Tom II, rozdział VIII

Hlawa przyjeżdża do Bogdańca z wieścią, że Zbyszko pojechał do Malborga szukać żony. Maćko opowiada mu, że Zych zginął na Śląsku podczas napadu na księcia Przemka, a opat został ciężko ranny. Wieczorem Hlawa opowiada osieroconej Jagience o przygodach Zbyszka.

Tom II, rozdział IX

Maćko postanawia jechać na pomoc bratankowi. Jagienka nie chce zostać sama wobec natarczywych zalotników i prosi, by zabrał ją do chorego opata w Sieradzu. Maćko godzi się ze starym Wilkiem z Brzozowej, by pilnował Bogdańca. Jagienka i jej służka Anula Sieciechówna przebierają się za giermków.

Tom II, rozdział X

W Sieradzu okazuje się, że opat wyjechał do Płocka. Jagienka zachwyca się pierwszym widzianym miastem. Maćko postanawia wieźć dziewczęta dalej, a Jagienka odkrywa, że Anula kocha Hlawę. Przed Łęczycą wezbrane rzeki zatrzymują podróżnych na cztery dni w pustej karczmie.

Tom II, rozdział XI

Z pomocą smolarza wyprawa przedziera się przez puszczę. W Płocku opat już nie żyje. Na dworze księżnej Aleksandry Maćko spotyka Lichtensteina, powściąga gniew i zdobywa od niego list polecający. W drodze do Spychowa bohaterowie spotykają ślepego dziada, w którym Hlawa rozpoznaje Juranda. Ze Spychowa Maćko jedzie do Szczytna.

Tom II, rozdział XII

Jurand budzi się w Spychowie pod opieką księdza Kaleba i porozumiewa się znakami. Jagienka, wciąż w stroju giermka, czuwa przy nim. Po sześciu dniach wraca Hlawa z wiadomością, że Maćko pojechał do księcia Witolda, a jej kazał czekać.

Tom II, rozdział XIII

Hlawa opowiada, czego dowiedzieli się od kapelana w Szczytnie. Danusię przed Zygfrydem obronił niemy kat Diederich. Potem komtur wywiózł ją na wschód, a kapelan słyszał, że mówiono o Ragnecie przy granicy żmudzkiej. Maćko pojechał ostrzec Zbyszka, by nie dał się zwabić w pułapkę. Jagienka zostaje w Spychowie, ale każe Hlawie jechać do Zbyszka.

Tom II, rozdział XIV

Jagienka mówi Jurandowi, że Danusia żyje. Przy pieśniach rybałta o dawnych bojach Juranda wszyscy myślą o jego krzywdzie. O świcie ksiądz Kaleb żegna Hlawę, który wyrusza na wojnę.

Tom II, rozdział XV

Na Mazowszu Hlawa dowiaduje się od Mikołaja z Długolasu, że cała Żmudź powstała przeciw Krzyżakom, a Witold potajemnie ją wspiera. Razem z litewskimi bojarami i ochotnikami mazowieckimi wyrusza przez puszcze na Żmudź.

Tom II, rozdział XVI

W lasach za Kownem, w obozie wodza Skirwoiłły, Hlawa odnajduje Zbyszka i Maćka. Zbyszko dowodzi oddziałem Żmudzinów i przygotowuje wyprawę.

Tom II, rozdział XVII

Hlawa ogląda obóz Żmudzinów i ich sposób wojowania. Skirwoiłło wydaje rozkazy i nocą budzi wojsko świstem piszczałki.

Tom II, rozdział XVIII

Wojsko przeprawia się przez Niewiażę i nocą przez wezbrany Niemen. Zbyszko i Czech czekają w zasadzce przy gościńcu na oddział idący na pomoc krzyżackiemu zamkowi.

Tom II, rozdział XIX

Zbyszko rozbija niemiecki oddział i obala w walce wielkiego rycerza. Gdy Hlawa zdejmuje mu hełm, okazuje się, że pokonanym jest de Lorche.

Tom II, rozdział XX

Maćko ściga uciekających Niemców i mści się za dawny postrzał. W obozie wśród jeńców Skirwoiłły Zbyszko odnajduje Sanderusa, który woła, że wie, gdzie jest córka Juranda.

Tom II, rozdział XXI

Sanderus opowiada, że wędrował za Zygfrydem jako jego sługa i że Danusia jest w oddziale, który przebił się przez Żmudzinów. Pilnują jej Zygfryd i olbrzymi rycerz Arnold von Baden. Zbyszko i Maćko natychmiast ruszają w pościg.

Tom II, rozdział XXII

Po śladach kopyt bohaterowie dochodzą do leśnej chaty. Maćko chwyta Zygfryda, a Zbyszko mocuje się z Arnoldem, dopóki stryj go nie zwiąże. W chacie Zbyszko znajduje Danusię, ale ona go nie poznaje i powtarza tylko, że się boi.

Tom II, rozdział XXIII

Danusia jest obłąkana ze strachu i ucieka przed wszystkimi. Zbyszko w szale chce zabić Zygfryda, ale Maćko go powstrzymuje. Hlawa wiezie komtura do Spychowa, by oddać go Jurandowi. Ma też zabrać Jagienkę do biskupa w Płocku.

Tom II, rozdział XXIV

Służka zakonna ucieka. Danusia dwa razy wymawia imię męża, ale okazuje się, że majaczy w gorączce. Nadciąga oddział Wolfganga von Baden, brata Arnolda, który uwalnia jeńca. Maćko trafia do niewoli, a Zbyszko, zobowiązany do zapłacenia okupu, jedzie z Danusią do Spychowa.

Tom II, rozdział XXV

Hlawa przywozi Zygfryda do Spychowa i stawia go przed kalekim Jurandem. Wszyscy czekają na straszną zemstę, ale Jurand przebacza oprawcy i każe go wypuścić. Ksiądz Kaleb i domownicy odmawiają przy nim „Ojcze nasz”.

Tom II, rozdział XXVI

Tolima odprowadza Zygfryda do granicy wśród burzy. Na drodze Jagienka i Hlawa znajdują komtura powieszonego na drzewie na własnej uździe. Jagienka każe go pogrzebać i mówi, że jej szczęście jest już za nią.

Tom II, rozdział XXVII

Zbyszko wiezie przez puszczę chorą, nieprzytomną Danusię. Ludzie ze wsi pomagają nieść nosze. Niespełna milę przed Spychowem dziewczyna umiera na ręku męża, a kobiety okrywają jej ciało kwiatami.

Tom II, rozdział XXVIII

Jurand, prowadzony przez Tolimę, wychodzi naprzeciw orszakowi z ciałem córki. Po pogrzebie traci władzę w nogach, leży i uśmiecha się, jakby rozmawiał z Danusią. Zbyszko wyjeżdża z okupem za Maćka.

Tom II, rozdział XXIX

Zbyszko żyje w odrętwieniu po śmierci żony. Tolima jedzie wykupić Maćka, a ksiądz Kaleb żałuje, że nie wysłał Zbyszka. W Spychowie przebywa też de Lorche, formalnie jeniec Zbyszka, i obaj ruszają do Płocka.

Tom II, rozdział XXX

W płockiej gospodzie czeka Tolima, który w drodze z okupem został napadnięty przez Krzyżaków i im uciekł. Na dworze Zbyszko spotyka Powałę z Taczewa i w orszaku księżnej widzi Jagienkę. Ledwie wierzy własnym oczom, bo dziewczyna wygląda teraz jak królewna.

Tom II, rozdział XXXI

Księżna Aleksandra lituje się nad Zbyszkiem. Dzięki Powale Zbyszko zostaje przyjęty do orszaku królewskich rycerzy, z którymi może bezpiecznie jechać do Malborga. Powała każe mu podziękować za to królowi Jagielle.

Tom II, rozdział XXXII

Na zjeździe w Raciążu król i wielki mistrz Konrad von Jungingen nie mogą się porozumieć w sprawie Żmudzi i ziemi dobrzyńskiej. Zbyszko z Zyndramem z Maszkowic i Powałą jedzie z mistrzem do Prus. Mistrz jako jedyny przeczuwa upadek zakonu.

Tom II, rozdział XXXIII

Przez Chełmżę i Grudziądz, a potem Wisłą rycerze płyną do Malborga. Mistrz chce przestraszyć Zyndrama potęgą zakonu. Twierdza robi ogromne wrażenie nawet na polskich rycerzach.

Tom II, rozdział XXXIV

Zbyszko spotyka wypuszczonego z niewoli Maćka i opowiada mu o śmierci Danusi. Zyndram z Maszkowic tłumaczy, że zakon jest jak rycerz z podciętym popręgiem, który spadnie z konia przy pierwszym uderzeniu. Maćko jest zachwycony jego mądrością.

Tom II, rozdział XXXV

Na uczcie na Wysokim Zamku Powała skręca w palcach żelazny tasak. Arnold von Baden próbuje to powtórzyć, ale mu się nie udaje, a zagraniczni goście zaczynają wątpić w siłę zakonu.

Tom II, rozdział XXXVI

Maćko i Zbyszko jadą do Spychowa, gdzie Jagienka czuwa przy umierającym Jurandzie. Zbyszko widzi, że to ona przystraja kwiatami trumnę Danusi, i dziękuje jej ze łzami. Jagienka pociesza go jak siostra.

Tom II, rozdział XXXVII

Jurand umiera, a jego ciało przez tydzień nie ulega rozkładowi. Zbyszko oznajmia, że musi wypełnić ślub i zdobyć pawie czuby, bo tego wymaga jego rycerska cześć. Jagienka prosi, by przysiągł, że wróci.

Tom II, rozdział XXXVIII

Zbyszko odmawia sprzedaży Spychowa i nie chce brać Hlawy na wyprawę. Za radą Jagienki Hlawa zostaje w Spychowie jako zarządca, a Jagienka błogosławi jego związek z Anulą.

Tom II, rozdział XXXIX

Zbyszko żegna się z bliskimi i mówi Jagience, że jest mu jak rodzona siostra. W drodze Maćko pyta dziewczynę o przyszłość. Jagienka mówi, że zostanie zakonnicą, ale przyznaje, że gdyby Zbyszko ją pokochał, zmieniłaby zdanie.

Tom II, rozdział XL

Maćko i Jagienka załatwiają w Płocku sprawy spadku po opacie i wracają do domu. Brat Jagienki, Jaśko, wychodzi im naprzeciw. Maćko powtarza chłopcu mądrość Zyndrama o rycerzu z podciętym popręgiem, jakby sam ją wymyślił.

Tom II, rozdział XLI

Po krótkim pobycie w Krakowie Maćko wraca do gospodarstwa. Kończy dawny spór graniczny ze starym Wilkiem z Brzozowej i godzi się z sąsiadem. Z Jagienką często rozmawia o Zbyszku i czekają na niego razem.

Tom II, rozdział XLII

Zbyszko wraca wychudzony i obojętny, a Hlawa opowiada, że złożył w Spychowie na trumnach Danusi i jej matki pęk pawich i strusich pióropuszów. Zbyszko przyznaje, że wypełnienie ślubu nie przyniosło mu ulgi. Maćko domyśla się przyczyny jego smutku.

Tom II, rozdział XLIII

Zbyszko nie tęskni już za Danusią jak za żoną, ale wciąż nie umie się otrząsnąć. Maćko wspomina, że skoro bratanek nie chce się żenić, on sam mógłby wziąć Jagienkę. Zbyszko wybucha gniewem i tym zdradza swoje prawdziwe uczucia.

Tom II, rozdział XLIV

Zbyszko się stroi i jedzie z Maćkiem do Zgorzelic podziękować Jagience za opiekę. Tam wyznaje jej miłość. Szczęśliwy Maćko całuje oboje i woła, że Jagienka to miód, nie dziewczyna.

Tom II, rozdział XLV

Młodzi mieszkają w Moczydołach, a Maćko buduje dla nich w Bogdańcu kasztel. Jagienka rodzi bliźnięta. W okolicy krążą opowieści o sławie Zbyszka.

Tom II, rozdział XLVI

Maćko przeżywa najszczęśliwsze lata. Gospodarstwo kwitnie, a Zbyszko i Jagienka wyglądają jak państwo na zamku.

Tom II, rozdział XLVII

W piątym roku Jagienka rodzi czwartego syna, któremu dają imię Jurand. Maćko wyjeżdża, a po powrocie opowiada, że był w Malborgu. Lichtenstein jako wielki komtur nie stanął z nim do walki, a Maćko uważa, że wojna jest coraz bliżej.

Tom II, rozdział XLVIII

Wielki mistrz Konrad umiera, a na jego miejsce zostaje wybrany Ulryk von Jungingen. W całym kraju rycerstwo gotuje się do wojny. Maćko i Zbyszko ruszają z pocztem do Sieradza, gdzie zbiera się wojsko.

Tom II, rozdział XLIX

Krzyżacy zajmują ziemię dobrzyńską, a po rozejmie w 1410 roku wojna wybucha na nowo. W obozie pod Dąbrównem Maćko i Zbyszko spotykają Powałę, Zawiszę i de Lorche’a. Zawisza orzeka, że Maćko wypełnił ślub, bo zabił w Malborgu krewnego Lichtensteina, który walczył w jego zastępstwie. Nocą rycerze widzą na niebie znak zapowiadający wielką bitwę.

Tom II, rozdział L

O świcie wojska ruszają pod rozwiniętymi chorągwiami. Narrator opisuje chorągwie ziem polskich. Pobożny król boi się podnieść rękę na zakon strzeżony relikwiami, a Witold pali się do bitwy.

Tom II, rozdział LI

Pod Grunwaldem król słucha mszy, a heroldowie przynoszą mu od mistrza dwa nagie miecze. Po klęsce Litwinów na prawym skrzydle polskie chorągwie przełamują Krzyżaków. Zawisza zabija Arnolda von Baden, Zbyszko bierze do niewoli komtura Henryka z Człuchowa, a Maćko zabija w pojedynku Lichtensteina. Wielki mistrz ginie, a zakon ponosi klęskę.

Tom II, rozdział LII

Maćko i Zbyszko wracają do Bogdańca. Maćko żyje jeszcze długo, a Zbyszko dożywa chwili, gdy Polacy obejmują Malbork i ziemie aż po Bałtyk.