Problematyka — Krzyżacy
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Polska i zakon krzyżacki
Zakon w powieści to potężne państwo, które pod znakiem krzyża podbija sąsiednie ziemie. Krzyżacy napadają Mazowsze w czasie pokoju, porywają dzieci, oczerniają króla na dworach Europy i przygotowują się do wojny. Sienkiewicz pokazuje, jak rośnie po polskiej stronie przekonanie, że trzeba skończyć z tym wrogiem. Zwycięstwo pod Grunwaldem zamyka ten wątek i spada na zakon jako sprawiedliwa kara za zdradę i przemoc.
Rycerski honor i słowo
Bohaterowie żyją według rycerskiego kodeksu. Zbyszko nie ucieka z więzienia, bo dał słowo, a ślub złożony Danusi wypełnia nawet po jej śmierci. Maćko uważa, że podstęp wolno stosować w czasie pokoju, ale nie wolno zaatakować przeciwnika od tyłu w bitwie. Krzyżacy łamią przysięgi i słowo dane Jurandowi, a zabijając de Fourcy’ego, mordują nawet własnego gościa.
Dwie miłości Zbyszka
Danusia jest dla Zbyszka ideałem, dziewczyną, której służy jak rycerz swojej pani. Jagienka jest przyjaciółką i towarzyszką, dziewczyną silną i odważną, mocno związaną z ziemią. Zbyszko pozostaje wierny Danusi aż do jej śmierci, choć długo nie rozumie, co czuje do Jagienki. Dopiero po latach cierpienia wraca do niej i zakłada rodzinę.
Zemsta i przebaczenie
Jurand po śmierci żony żyje tylko zemstą, a Krzyżacy mszczą się za swoich okrutniej, niż ktokolwiek mógłby się spodziewać. Zygfryd z żalu po Rotgierze oddaje się szaleństwu i każe okaleczyć Juranda. Kulminacją tego wątku jest scena, w której ślepy i niemy Jurand przebacza swemu katu. Przebaczenie okazuje się mocniejsze od zemsty, bo Zygfryd nie potrafi z nim żyć i odbiera sobie życie.
Wiara prawdziwa i fałszywa
W powieści modli się niemal każdy, ale nie każdy wierzy naprawdę. Krzyżacy powołują się na Boga, a jednocześnie kłamią, zabijają i szydzą z bezbronnych. Szczerą wiarę mają królowa Jadwiga, ksiądz Kaleb, księżna Anna Danuta i Jurand w ostatnich dniach życia. Nawet przed Grunwaldem król Jagiełło boi się podnieść rękę na zakon strzeżony relikwiami. Tak silna była wtedy religijność.
Rodzina, ród i dom
Maćko przez całą powieść myśli o odrodzeniu rodu Gradów z Bogdańca, prawie wybitego pod Płowcami. Dlatego tak mu zależy na małżeństwie Zbyszka i na dzieciach. Dom, gospodarstwo i sąsiedzi stanowią tło dla wielkich wydarzeń. Na końcu sprawy rodu i ojczyzny łączą się, gdy Maćko i Zbyszko razem z sąsiadami ruszają pod Grunwald.