Streszczenie — Kamienie na szaniec

W czerwcu 1939 roku trzej przyjaciele z warszawskiego Liceum imienia Stefana Batorego — Tadeusz Zawadzki, Jan Bytnar i Aleksy Dawidowski — zdają maturę i planują studia. We wrześniu zaczyna się wojna i żaden z tych planów nie zostaje zrealizowany.

Pierwsze miesiące okupacji to bezradność i przypadkowe próby oporu. Potem chłopcy trafiają do Szarych Szeregów i do Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Malują na murach kotwice Polski Walczącej, wypisują hasła, zrywają niemieckie flagi i napisy. Najgłośniejszą akcją jest zdjęcie przez Alka niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika. Z czasem przechodzą do Grup Szturmowych i szkolą się do walki z bronią w ręku.

23 marca 1943 roku gestapo aresztuje Rudego. Przez trzy dni katują go w alei Szucha, nie wydaje nikogo. Zośka wymusza na dowództwie zgodę na odbicie przyjaciela. 26 marca oddział atakuje policyjną ciężarówkę przy Arsenale i uwalnia Rudego oraz dwudziestu innych więźniów. Alek zostaje ciężko ranny. Obaj umierają 30 marca, w odstępie kilku godzin.

Zośka zostaje sam. Prowadzi kolejne akcje — pod Celestynowem odbija transport więźniów jadących do Oświęcimia — i coraz bardziej rzuca się w walkę. 20 sierpnia 1943 roku ginie podczas ataku na strażnicę niemieckiej straży granicznej w Sieczychach koło Wyszkowa, w pierwszym uderzeniu akcji „Taśma”. Miał dwadzieścia dwa lata.

Matura i wrzesień

Czerwiec 1939 roku, Warszawa. Trzej przyjaciele z Liceum imienia Stefana Batorego zdają maturę: Tadeusz Zawadzki, Jan Bytnar i Aleksy Dawidowski. Znają się z harcerstwa, z 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej „Pomarańczarnia”, i mają plany — politechnika, wakacje, dorosłe życie.

Wybucha wojna. Chłopcy próbują wziąć w niej udział: idą na wschód z ewakuującą się ludnością, wracają do zajętego miasta. Pierwsze miesiące okupacji są dla nich okresem bezradności. Szkoły średnie zostają zamknięte, uniwersytety zlikwidowane, harcerstwo rozwiązane. Uczą się na tajnych kompletach, pracują dorywczo, szukają sposobu, żeby coś robić.

Mały sabotaż

Znajdują go w Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”, która działa pod kierownictwem Aleksandra Kamińskiego. Idea jest prosta: nie mając broni, można jednak sprawić, żeby okupant ani przez chwilę nie czuł się w Warszawie gospodarzem, a mieszkańcy nie stracili ducha.

Chłopcy rysują na murach kotwice Polski Walczącej, wypisują hasła, wybijają szyby w witrynach z niemiecką propagandą, zakłócają seanse w kinach pod hasłem „Tylko świnie siedzą w kinie”. Alek przeprowadza najgłośniejszą z tych akcji: odkręca z pomnika Kopernika niemiecką tablicę, która zastąpiła polski napis. Zośka i Rudy rozwijają technikę — konstruują urządzenia do malowania, planują trasy, organizują ubezpieczenie.

Równolegle idzie nauka. Bohaterowie kończą tajne komplety, zaczynają studia na podziemnym uniwersytecie i w Szkole Budowy Maszyn. Kamiński pokazuje to celowo: hasło Szarych Szeregów brzmiało „Dziś, jutro, pojutrze”, a jednym z jego członów była nauka na czas po wojnie.

Grupy Szturmowe

Z czasem chłopcy przechodzą do poważniejszej roboty. Powstają Grupy Szturmowe — oddziały Szarych Szeregów szkolone do dywersji i walki. Kursy podchorążych, ćwiczenia z bronią, wyjazdy w Góry Świętokrzyskie i do Puszczy Kampinoskiej. Zośka zostaje dowódcą, Rudy jego zastępcą, Alek jednym z najlepszych żołnierzy.

Zmienia się skala i zmienia się ryzyko. Akcje małego sabotażu groziły aresztowaniem; teraz w grę wchodzi wyrok śmierci na miejscu. Kamiński opisuje ten przeskok bez patosu, pokazując, że decyzja nie została podjęta w jednej chwili, tylko narastała miesiącami.

Aresztowanie Rudego

23 marca 1943 roku gestapo przychodzi po Rudego do mieszkania jego rodziców przy alei Niepodległości 159. Wsypa zaczęła się od notatnika innego konspiratora, w którym znalazł się jego adres. Razem z synem aresztowany zostaje ojciec.

Rudego wiozą na Szucha. Przez trzy dni jest przesłuchiwany i bity z bestialstwem, którego opis Kamiński podaje oszczędnie i właśnie dlatego robi on takie wrażenie. Rudy nie wydaje nikogo — ani nazwisk, ani adresów, ani struktury organizacji. Wraca na Pawiak w stanie, w którym nie może już chodzić o własnych siłach.

Zośka od pierwszej godziny domaga się odbicia przyjaciela. Dowództwo się waha: akcja w centrum miasta, w biały dzień, przeciw konwojowi policyjnemu, to ryzyko nieproporcjonalne do jednego człowieka. Zośka nie ustępuje i w końcu dostaje zgodę.

Akcja pod Arsenałem

26 marca 1943 roku, po południu, oddział Grup Szturmowych atakuje na ulicy Bielańskiej, przy Arsenale, policyjną ciężarówkę wiozącą więźniów z Szucha na Pawiak. Akcja trwa kilka minut. Uwolnionych zostaje dwudziestu jeden ludzi, wśród nich Rudy.

Sukces jest kosztowny. Alek zostaje ciężko ranny w brzuch, Buzdygan także. Rudy, wyniesiony z ciężarówki, jest w stanie krytycznym — nie z powodu akcji, ale z powodu tego, co zrobiono z nim na Szucha.

Obaj umierają 30 marca 1943 roku, w odstępie kilku godzin. Kamiński opisuje ostatnie dni Rudego, świadomość, z jaką umiera, i rozpacz Zośki, który stracił tego samego dnia dwóch najbliższych przyjaciół. Pogrzeb odbywa się konspiracyjnie, na Powązkach.

Zośka sam

Po marcu Zośka nie jest już tym samym człowiekiem. Prowadzi kolejne akcje z zimną determinacją, która niepokoi nawet jego dowódców. Grupy Szturmowe wykonują wyroki na gestapowcach odpowiedzialnych za śmierć Rudego.

W nocy z 19 na 20 maja 1943 roku oddział zatrzymuje pod Celestynowem pociąg wiozący więźniów z Lublina do Oświęcimia i uwalnia czterdziestu dziewięciu ludzi. To jedna z najlepiej przeprowadzonych akcji polskiego podziemia.

20 sierpnia 1943 roku Grupy Szturmowe atakują strażnicę niemieckiej straży granicznej w Sieczychach koło Wyszkowa. To pierwsze uderzenie w ramach akcji „Taśma”, wymierzonej w posterunki Zollgrenzschutzu na granicy z Prusami Wschodnimi. Zośka dowodzi. Atak trwa krótko i kończy się powodzeniem, ale w jego trakcie Zośka zostaje trafiony i ginie na miejscu. Miał dwadzieścia dwa lata. Żaden z trzech przyjaciół nie doczekał końca wojny.