Problematyka — Kamienie na szaniec

Przyjaźń jako motyw najważniejszy

Łatwo czytać tę książkę jako opowieść o patriotyzmie i bardzo wiele się przez to traci. Rzeczą, która naprawdę napędza wszystkie decyzje bohaterów, jest przyjaźń — konkretna, imienna, między trzema chłopakami, którzy znają się od szkoły.

Najlepiej widać to przy akcji pod Arsenałem. Dowództwo odmawia zgody, bo uznaje, że atak na konwój w centrum miasta jest ryzykiem nieproporcjonalnym do uwolnienia jednego człowieka. Z punktu widzenia wojska to racja. Zośka jednak nie ustępuje i wymusza zgodę, a robi to nie dla Polski w ogóle, tylko dla Rudego. Kamiński tego nie ocenia i nie musi: pokazuje po prostu, że tak było.

Pokolenie, które nie zdążyło

Bohaterowie zdają maturę w czerwcu 1939 roku i we wrześniu tracą świat, w którym mieli zacząć dorosłe życie. Nie ma studiów, nie ma pracy, nie ma normalności. Ich dorosłość od pierwszego dnia jest okupacją.

Kamiński pokazuje, jak wypełniają tę lukę. Robią jednocześnie dwie rzeczy, które trudno pogodzić: walczą i uczą się. Kończą tajne komplety, zaczynają studia na podziemnym uniwersytecie, zdają egzaminy między akcjami. To jest realizacja harcerskiego programu „Dziś, jutro, pojutrze” — walka teraz, powstanie potem, odbudowa kraju na końcu. Żaden z trzech głównych bohaterów nie dożył drugiego członu.

Mały sabotaż, czyli sens gestu

Warto zastanowić się, po co komu napis na murze, skoro nie zabija okupanta ani nie wyzwala miasta. Kamiński, który mały sabotaż wymyślił, odpowiada na to całą pierwszą częścią książki.

Kotwica Polski Walczącej narysowana w nocy działa na dwie strony. Mieszkańcom pokazuje, że ktoś walczy i że nie zostali sami — a to w warunkach terroru jest wartością wymierną. Okupantowi pokazuje, że miasto nie jest jego i że nie panuje nad nim nawet na poziomie ścian. Akcja Alka z tablicą z pomnika Kopernika nie miała znaczenia militarnego i miała ogromne znaczenie symboliczne, bo dotyczyła pamięci.

Granica wytrzymałości

Trzy dni Rudego na Szucha są w tej książce sprawdzianem, do którego wszystko wcześniejsze prowadzi. Kamiński opisuje je oszczędnie, bez naturalistycznych szczegółów, i właśnie ta powściągliwość działa najmocniej.

Rudy nie wydaje nikogo. To nie jest jednak opowieść o nadludzkiej odporności — z tekstu wynika jasno, że chłopak został zamęczony i że umarł od tego, co mu zrobiono. Kamiński nie pisze, że bohaterstwo nic nie kosztuje. Pisze, że kosztowało dokładnie tyle.

Cena, której książka nie ukrywa

Wszyscy trzej bohaterowie giną. Alek ma dwadzieścia dwa lata, Rudy dwadzieścia dwa, Zośka dwadzieścia dwa. Książka nie kończy się zwycięstwem, wyzwoleniem ani nawet nadzieją — kończy się trzecim pogrzebem.

To jest powód, dla którego Kamienie na szaniec wywołują od lat spór. Jedni czytają je jako pochwałę ofiary, inni jako oskarżenie wojny, która zabiła najlepszych. Tekst pozwala na oba odczytania i warto zauważyć, że Kamiński nigdzie nie mówi, że warto było. Mówi tylko, że tak zrobili.

Dokument czy literatura

Książka jest jednym i drugim, i to rodzi napięcie, o którym trzeba wiedzieć. Z jednej strony: autentyczne postacie, prawdziwe daty, przebieg akcji odtworzony minuta po minucie, dokumenty. Z drugiej: zrekonstruowane dialogi, sceny, przy których autora nie było, wyraźna kompozycja i bohaterowie przedstawieni jako wzory.

Historycy zwracają dziś uwagę, że Kamiński idealizuje i że o pewnych rzeczach milczy — na przykład o okolicznościach wsypy czy o konfliktach w podziemiu. Powód jest prosty: pisał w 1943 roku, w okupowanej Warszawie, dla czytelnika, którego trzeba było podtrzymać na duchu, i nie mógł ujawnić niczego, co pomogłoby gestapo. To nie podważa wartości książki, ale zmienia sposób, w jaki należy ją czytać.