Doktor Dolittle i jego zwierzęta

O książce

Doktor Dolittle i jego zwierzęta to powieść dla dzieci angielskiego pisarza Hugh Loftinga. W oryginale nosi tytuł The Story of Doctor Dolittle, czyli „Historia doktora Dolittle”. Ukazała się w Nowym Jorku w 1920 roku z ilustracjami samego autora. To pierwsza część długiego cyklu o lekarzu, który rozumie mowę zwierząt. Książka stała się klasyką literatury dziecięcej, a jej bohatera znają też widzowie wielu filmów.

Bohaterem jest doktor John Dolittle, lekarz z małego angielskiego miasteczka Puddleby. Tak bardzo kocha zwierzęta, że jego dom zamienia się w zwierzyniec, a ludzie przestają się u niego leczyć. Papuga Polinezja uczy go mowy zwierząt i Doktor zostaje ich lekarzem. Gdy w Afryce wybucha zaraza wśród małp, wyrusza im na ratunek razem z psem, kaczką, prosiaczkiem, sową, małpką, papugą i krokodylem. Po drodze dwa razy trafia do więzienia króla Jolliginki, ucieka po moście z małp, leczy tysiące chorych, a w podzięce dostaje najrzadsze zwierzę świata. W drodze powrotnej pokonuje piratów i odnajduje zaginionego rybaka.

Książka znajduje się na liście lektur dla klas I–III szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą powieść, czyli dwadzieścia jeden rozdziałów. Lofting napisał później ponad dziesięć dalszych części, na przykład Podróże doktora Dolittle, ale to osobne książki i nie są tu omawiane.

Cytaty pochodzą z przekładu Jarka Westermarka. Wydała go w 2021 roku Fundacja Nowoczesna Polska, a Wolne Lektury udostępniają go na wolnej licencji (Licencja Wolnej Sztuki 1.3). Tłumacz zostawił większość imion z oryginału, ale zapisał je po polsku. Pies Jip to u niego Dżip, sowa Too-Too to Tu-Tu, a małpka Chee-Chee to Czi-Czi. Prosiak zachował angielskie imię Gub-Gub, a siostra Doktora nazywa się Sara. Zwierzę o dwóch głowach, w oryginale Pushmi-pullyu (mniej więcej „pchaj-ciągnij”), to u Westermarka dwugłowiec. Człowiek, który pierwszy radzi Doktorowi leczyć zwierzęta, to Sprzedawca Mięsa dla Kotów. W tej części cyklu nie pada jego imię. W dalszych tomach nazywa się Matthew Mugg, a w polskich wydaniach Mateusz Mugg.

Najpopularniejszy w Polsce jest przekład Wandy Kragen z 1934 roku. Większość polskich wydań książki ukazała się w Naszej Księgarni z ilustracjami Zbigniewa Lengrena. Prosiak nazywa się w nim Geb-Geb, a w wielu wydaniach pies nosi angielskie imię Jip. Do 2020 roku powstało w Polsce trzynaście przekładów tej książki, więc formy imion bywają różne. W opracowaniu używamy form z przekładu Westermarka, bo z niego pochodzą cytaty i jest on dostępny za darmo.

Czas i miejsce akcji

Opowieść zaczyna się słowami „Dawno, dawno temu”, a narrator dodaje, że było to wtedy, gdy nasi dziadkowie byli jeszcze zupełnie mali. Roku w książce nie ma. Świat Doktora przypomina Anglię z pierwszej połowy XIX wieku. Podróżuje się żaglowcami i wozami, a za lekarstwo płaci się pensami i szylingami. Pierwsze rozdziały obejmują kilka lat, w czasie których Doktor biednieje, uczy się mowy zwierząt i znów biednieje. Wyprawa zaczyna się pewnej grudniowej nocy, gdy jaskółka przynosi wieści z Afryki. Rejs trwa sześć tygodni. Doktor wraca do Anglii w czerwcu, a do Puddleby przyjeżdża latem, gdy kwitną malwy. Książka kończy się następną zimą.

Miejsca akcji:

• Puddleby nad rzeką Marsh, małe angielskie miasteczko, a w nim dom Doktora z wielkim ogrodem, stawem i stajnią, kuchnia, w której Polinezja uczy go mowy zwierząt, oraz stragan z warzywami przed bramą,
• wybrzeże, gdzie Doktor pożycza łódź od znajomego żeglarza,
• morze, po którym statek płynie sześć tygodni za jaskółką, mijając latające ryby i morświny,
• wybrzeże Afryki, czyli skały, o które rozbija się statek, jaskinia, w której wszyscy przeczekują sztorm, i piaszczysta plaża,
• królestwo Jolliginki, a w nim pałac z błota, więzienie z jednym zakratowanym okienkiem i pałacowy ogród, w którym książę Bumpo czyta baśnie na kamiennej ławie,
• dżungla, w której zwierzęta ukrywają się w pniu starego drzewa i nocują przy ognisku w namiotach z liści palmowych,
• przepaść z rzeką na dnie, granica królestwa Jolliginki, nad którą małpy budują żywy most,
• Kraina Małp, z chatką z trawy, gdzie Doktor szczepi zdrowe małpy, wielkim domem z łóżkami dla chorych, legowiskiem lwów, kępą wysokiej trawy nad rzeką, gdzie małpy łapią dwugłowca, i miejscem pożegnalnej uczty z pamiątkowym kamieniem,
• morze u wybrzeży Berberii, gdzie Doktora ścigają piraci,
• wyspa z Wysp Kanaryjskich, z zatoką, zieloną górą, źródełkiem, łąkami i doliną trzciny cukrowej,
• piracki statek o trzech czerwonych żaglach, z mesą i ciasnym składzikiem na rum, w którym płacze zamknięty chłopiec,
• skała na morzu, gładka i naga, z tunelem prowadzącym do małej kamiennej izby, w której śpi wujek chłopca,
• miasteczko rybackie u podnóża skalistej góry, gdzie Doktor mieszka u pani Trevelyan,
• wiejskie jarmarki w Anglii, po których Doktor jeździ wozem z dwugłowcem.

W rozmowach pojawiają się też miejsca, w których akcja się nie toczy. Pacjentka Doktora jeździ do lekarza w Oxenthorpe, Czi-Czi widziała okapi w Antwerpii, orły zaglądają na ulicę Gibraltaru, a Dżip czuje w wietrze zapachy z Devon i Walii.

Kluczowe wątki

Doktor od zwierząt. John Dolittle woli zwierzęta od ludzi, więc pacjenci od niego uciekają. Gdy Polinezja zdradza mu, że zwierzęta mają własny język, Doktor uczy się go i zaczyna leczyć konie, krowy, psy i myszy. Staje się sławny wśród zwierząt całego świata. Jest szczęśliwy, choć często nie ma pieniędzy.

Wyprawa do Afryki. Jaskółka przynosi wiadomość, że w Afryce choruje i umiera mnóstwo małp. Doktor pożycza łódź, bierze żywność na kredyt i wyrusza z ulubionymi zwierzętami. Statek rozbija się u brzegów Afryki, a król Jolliginki zamyka wszystkich w więzieniu. Polinezja uwalnia ich podstępem, a małpy budują dla nich most nad przepaścią.

Ratowanie małp. W Krainie Małp Doktor oddziela chore od zdrowych, szczepi zdrowe i urządza szpital. Gdy brakuje opiekunów, dumny lew odmawia pomocy, ale zmienia zdanie, bo choruje jego lwiątko. Po dwóch tygodniach wszystkie małpy są zdrowe. W podzięce dają Doktorowi dwugłowca, zwierzę, którego żaden biały człowiek nigdy nie widział.

Książę Bumpo i druga ucieczka. W drodze powrotnej Doktor znów trafia do więzienia. Polinezja, udając wróżkę, obiecuje księciu Bumpo, że uwięziony czarodziej spełni jego marzenie. Książę chce zostać białym księciem z baśni. Doktor wybiela mu twarz miksturą, a Bumpo w zamian daje mu statek i otwiera więzienie.

Piraci i zaginiony wujek. Na morzu ścigają Doktora piraci Bena Alego, zwanego Smokiem Berberii. Jaskółki ciągną statek, szczury ostrzegają, że łódź zatonie, a Doktor przejmuje szybki statek piratów. W zamkniętym składziku znajduje płaczącego chłopca, którego wujka porwali piraci. Wujka szukają morświny i orły, ale znajduje go dopiero Dżip, po zapachu tabaki.

Powrót do domu. Doktor objeżdża angielskie jarmarki z dwugłowcem, a ludzie płacą po sześć pensów, żeby go zobaczyć. Wraca do Puddleby bogaty, spłaca długi i zimą znów czyta zwierzętom przy piecu. W Afryce małpy, Polinezja i krokodyl mają nadzieję, że kiedyś do nich wróci.

Geneza utworu

Hugh Lofting był inżynierem budownictwa, a podczas pierwszej wojny światowej służył w brytyjskim pułku Irish Guards. Z okopów pisał listy do swoich dzieci i ilustrował je rysunkami. Nie chciał opisywać wojny, bo prawdziwe wiadomości z frontu były, jak mówił, albo zbyt straszne, albo zbyt nudne. Zamiast tego wymyślał historie o doktorze, który rozmawia ze zwierzętami. Z tych listów narodziła się postać Johna Dolittle. Lofting został na wojnie ciężko ranny, a w 1919 roku przeprowadził się z rodziną do Stanów Zjednoczonych.

Książka ukazała się 25 października 1920 roku w nowojorskim wydawnictwie Frederick A. Stokes, z rysunkami autora. Pełny tytuł brzmiał The Story of Doctor Dolittle: Being the History of His Peculiar Life at Home and Astonishing Adventures in Foreign Parts Never Before Printed, czyli mniej więcej „Historia doktora Dolittle, czyli opowieść o jego osobliwym życiu w domu i zdumiewających przygodach w dalekich krajach, nigdy dotąd niedrukowana”. W Wielkiej Brytanii wydawnictwo Cape wydało ją dopiero w 1924 roku. Odniosła sukces, a Lofting przez wiele lat pisał kolejne części cyklu.

Powieść powstała w czasach, gdy Wielka Brytania miała kolonie w Afryce, i widać w niej ówczesne poglądy na ten kontynent. Afrykanie są przedstawieni stereotypowo, a jeden z wątków opowiada o czarnoskórym księciu, który marzy o białej twarzy. W XX wieku krytycy uznali te fragmenty za rasistowskie. W 1988 roku, za zgodą spadkobierców pisarza, wydawnictwo Dell wydało jubileuszowe wydania cyklu, z których usunięto obraźliwe określenia i wątek wybielania twarzy Bumpa. Jedni chwalili tę zmianę, inni nazywali ją cenzurą. Niektóre nowsze przekłady, także polskie, opierają się jednak na pierwotnym tekście z 1920 roku. Tak jest z przekładem Westermarka, w którym wątek Bumpa zachowano, choć tłumacz używa słów „czarnoskóry” i „ciemnoskóry”.

Pierwszy polski przekład, Wandy Kragen, ukazał się w 1934 roku i miał dwanaście wydań. Nowe przekłady zaczęły się pojawiać dopiero od 1998 roku. Dalsze części cyklu tłumaczyła Janina Mortkowiczowa. Doktora Dolittle pokazywano wiele razy na ekranie. W 1928 roku Lotte Reiniger zrobiła o nim niemy film animowany, a w 1967 roku powstał musical z Rexem Harrisonem. W 1998 roku nakręcono film Dr Dolittle z Eddiem Murphym, w którym akcję przeniesiono do współczesności. W 2020 roku w roli Doktora wystąpił Robert Downey Jr.

Znaczenie tytułu

Polski tytuł mówi od razu o dwóch najważniejszych sprawach. Bohaterem jest doktor, czyli lekarz, a obok niego stoją jego zwierzęta. Nie są to zwykłe zwierzęta domowe. Polinezja uczy Doktora języka, Dab-Dab prowadzi mu dom, Tu-Tu liczy pieniądze, a Dżip odnajduje zaginionego człowieka. To one wiele razy ratują swojego pana z kłopotów. Słowo „jego” nie oznacza tu, że Doktor jest ich właścicielem. Oznacza raczej, że są jego rodziną i przyjaciółmi. Doktor mówi przecież na końcu, że dwugłowiec pozostanie panem swojego losu.

Nazwisko bohatera też coś znaczy. Po angielsku do little to „robić niewiele”. Doktor rzeczywiście nie dba o pieniądze ani o sławę wśród ludzi i mówi, że nie ma sensu martwić się na zapas. Kiedy jednak ktoś potrzebuje pomocy, robi bardzo dużo, aż do zupełnego zmęczenia. Po wyleczeniu małp śpi trzy dni bez przerwy.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z dwudziestu jeden krótkich rozdziałów z tytułami. Ma budowę kolistą. Zaczyna się i kończy w domu Doktora w Puddleby, przy kuchennym piecu, a w środku jest wielka podróż. Pierwsze rozdziały pokazują życie Doktora w Anglii i obejmują kilka lat. Potem akcja przyspiesza. Rozdziały od czwartego do dwunastego opowiadają o wyprawie do Afryki, a od trzynastego do dwudziestego o przygodach na morzu. Ostatni rozdział to powrót do domu. Każda przygoda kończy się szczęśliwie dzięki sprytowi któregoś ze zwierząt.

Narrator jest trzecioosobowy i nie bierze udziału w akcji. Opowiada tak, jakby czytał bajkę na głos dzieciom. Zwraca się do czytelników wprost, na przykład „Trzeba wam wiedzieć”, wyjaśnia trudne słowa i dodaje zabawne komentarze. Często oddaje głos bohaterom, więc w książce jest dużo dialogów. Każde zwierzę mówi trochę inaczej. Polinezja jest mądra i zgryźliwa, Gub-Gub marudzi i myśli o jedzeniu, a Dżip się przechwala.

Powieść łączy cechy baśni i powieści przygodowej. Są w niej mówiące zwierzęta, królowie, czarodzieje i zwierzę, którego nie ma w przyrodzie. Są też rozbitkowie, piraci, pogoń i ukryty skarb. Humor bierze się z tego, że zwierzęta zachowują się jak ludzie, na przykład koń prosi o okulary z zielonymi szkłami, a pies zamiata podłogę szmatą przywiązaną do ogona. Przekład Westermarka jest współczesny i żywy. Pojawiają się w nim słowa potoczne, takie jak „do bani” czy „gadać z sensem”. Wątek księcia Bumpo i dawne rysunki Loftinga przypominają jednak, że książka powstała ponad sto lat temu, w epoce kolonialnej.