Asiunia

O książce

Asiunia to krótka opowieść Joanny Papuzińskiej o tym, jak wojnę przeżyła mała dziewczynka. Książka ukazała się w 2011 roku jako wspólne wydanie Muzeum Powstania Warszawskiego i łódzkiego Wydawnictwa Literatura, z ilustracjami Macieja Szymanowicza. Pierwsze wydanie było drugim tomem serii „Muzeum Powstania Warszawskiego dla Dzieci”. Obecnie wychodzi w serii „Wojny Dorosłych – Historie Dzieci”. Wszystkie książki tej serii łączy jedno założenie – o prawdziwych wydarzeniach z czasów wojny opowiadają w nich dziecięcy bohaterowie.

Asiunia to sama autorka. Joanna Papuzińska urodziła się w Warszawie na początku 1939 roku, kilka miesięcy przed wybuchem wojny, więc innego świata po prostu nie zna. Opowieść zaczyna się wkrótce po jej piątych urodzinach. Niemcy zabierają mamę, rodzeństwo zostaje rozdzielone, a dziewczynka trafia od jednych opiekunów do drugich. Latem trafia do babci i rodzeństwa, przeżywa ostrzał, wypędzenie i zimę w zrujnowanym domku. Na końcu, w domu dla dzieci prowadzonym przez ciocię Olę, odnajduje ją tata.

Książka trafiła w 2017 roku do propozycji lektur do wspólnego i indywidualnego czytania dla klas I–III szkoły podstawowej. Została na tej liście także po zmianach podstawy programowej w 2021 i 2024 roku. Nowa podstawa programowa z 2026 roku, którą od roku szkolnego 2026/2027 stosuje się najpierw w klasie I, nie wymienia już Asiuni. W klasach II i III w tym roku szkolnym obowiązuje jeszcze dotychczasowa lista. Opracowanie obejmuje całą książkę. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów. Tam, gdzie piszemy o prawdziwym życiu autorki i jej rodziny, wyraźnie oddzielamy te fakty od tego, co dzieje się w książce.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa około półtora roku. Zaczyna się zimą, niedługo po piątych urodzinach Asiuni. Skoro autorka urodziła się w styczniu 1939 roku, jest to początek 1944 roku. Latem wybucha powstanie warszawskie i niedługo później przez okolicę, w której mieszka babcia, przetacza się front. Potem przychodzi bardzo ciężka zima. Opowieść kończy się wiosną, gdy wojna dobiega końca, czyli w 1945 roku.

Na początku akcja toczy się w okupowanej Warszawie, między innymi w okolicy placu Narutowicza. Latem przenosi się do Anina, letniskowej miejscowości po drugiej stronie Wisły, a na końcu do Stoczka, na kolonię prowadzoną przez ciocię Olę. Miejsca akcji w kolejności zdarzeń:

• blok przy ulicy Mątwickiej 3 na skraju miasta, rodzinny dom Asiuni, którego adres starszy brat każe jej zapamiętać;
• mieszkanie sąsiadów, w którym Asiunia przebywa, gdy Niemcy zabierają mamę;
• plac Narutowicza, dokąd prowadzi ją brat Andrzej po aresztowaniu mamy;
• mieszkanie przy ulicy Filtrowej, gdzie mieszkają trzy poważne panie i dziewczynka Elka, oraz piwnica tego domu, w której mieszkańcy przeczekują nocne naloty;
• przedszkole, do którego Asiunia chodzi z Elką;
• mieszkanie cioci Oli przy ulicy Alberta;
• drewniany domek letniskowy w Aninie, w którym babcia zbiera wnuki;
• łąka przy domku i piwnica murowanego domu, gdzie rodzina chowa się przed ostrzałem;
• droga z pochodem ludzi wypędzonych przez Niemców z domów;
• piwnica obcej kobiety, która przyjmuje rodzinę na czas walk;
• zniszczony domek i okolica po przejściu frontu, gdzie rodzina spędza zimę;
• droga do Stoczka, czyli wojskowa ciężarówka, skrzyżowanie, na którym rosyjscy żołnierze każą rodzinie wysiąść, i wóz konny wyścielony słomą;
• kolonia cioci Oli w Stoczku dla dzieci, które wojna rozdzieliła z rodzicami.

Kluczowe wątki

Adres, który przestaje znaczyć. Na początku brat Marek sprawdza, czy Asiunia umie powiedzieć, kim jest, ile ma lat i gdzie mieszka. Chce, żeby potrafiła to wyrecytować, gdyby się zgubiła. Wkrótce gubi się cała rodzina, a dom przy Mątwickiej przestaje być miejscem, do którego można wrócić.

Utrata mamy i domu. Zimą Niemcy zabierają mamę. Asiunia nie widzi tej chwili, bo jest akurat u sąsiadów. Od tej pory nie ma własnego łóżka, swoich ubrań ani swojego kubka. Wszystko, co dziwne i smutne, tłumaczy sobie jednym zdaniem zasłyszanym od dorosłych, że przecież jest wojna.

Wędrówka po cudzych domach. Dziewczynka mieszka najpierw u trzech pań na Filtrowej, gdzie przyjaźni się z Elką. Potem trafia do wesołej cioci Oli, nazywanej ciocią Tygrysem. Każde z tych miejsc jest inne, ale w każdym ktoś obcy bierze na siebie opiekę nad cudzym dzieckiem.

Babcia i rodzeństwo. Latem Asiunia jedzie do babci do Anina, gdzie są już jej siostry i bracia. Rodzina znów jest razem, choć bez rodziców. Babcia i starsi chłopcy biorą na siebie obowiązki dorosłych.

Front i wypędzenie. Wybucha powstanie, ale bracia nie mogą przedostać się do miasta. Okolica znajduje się pod ostrzałem, a potem Niemcy wypędzają mieszkańców z domów. Rodzina przeżywa kilka dni w cudzej piwnicy, a gdy wraca, zastaje zrujnowany domek.

Zima, głód i powrót taty. W domku jest zimno i pusto w garnkach. Babcia wymyśla posiłki z niczego, ciocia Ola przywozi ukrytą kaszę. W końcu rodzina jedzie do Stoczka, gdzie ciocia opiekuje się setką dzieci. Wiosną przychodzi tam po nich tata.

Geneza utworu

Pomysł na Asiunię wyszedł od Muzeum Powstania Warszawskiego, które przygotowało książkę razem z autorką i wydawnictwem. Muzeum chciało pokazać najmłodszym czytelnikom, jak wojnę przeżywały dzieci. Joanna Papuzińska, pisarka i badaczka literatury dziecięcej, sięgnęła po własne wspomnienia. Dla starszych czytelników opisała swoje wojenne dzieciństwo już wcześniej, w książce Darowane kreski z 1994 roku.

Prawdziwe losy rodziców autorki znamy z ich biografii. Ojciec, Stanisław Papuziński, był pedagogiem i organizatorem pomocy dla dzieci. Matkę, Zofię z Wędrychowskich, autorka przedstawia w nocie na końcu książki jako bibliotekarkę, która bardzo lubiła książki. Rodzice wychowywali razem z własnymi dziećmi dzieci przybrane, a w czasie okupacji ukrywali w mieszkaniu dzieci żydowskie. Ojciec działał w konspiracji i w czasie okupacji nie mieszkał z rodziną. Zimą 1944 roku Niemcy aresztowali matkę i osadzili na Pawiaku, gdzie zginęła. W 1998 roku oboje rodzice zostali pośmiertnie uhonorowani medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Ojciec walczył w powstaniu warszawskim. Jego wojenne losy autorka opowiedziała dzieciom w książce Mój tato szczęściarz (2013). Powojenne dzieciństwo Asiuni, już jako Joasi, opisała w Krasnalach i olbrzymach (2015). Wszystkie trzy opowieści tworzą cykl o Asiuni. W 2023 roku powstał krótki film animowany Asiunia i jej tato szczęściarz.

Książka dostała Nagrodę Literacką m.st. Warszawy i trafiła na Złotą Listę Fundacji ABCXXI „Cała Polska czyta dzieciom”. W 2025 roku Muzeum i Wydawnictwo Literatura wydały rozmowę Anny Sobowiec z autorką, zatytułowaną Od Asiuni do Joanny. Życie pod Bajdułem.

Znaczenie tytułu

Asiunia to czułe zdrobnienie imienia Joanna. Tak mówią do małej bohaterki bliscy. Tytuł od razu podpowiada, że książka nie opowiada o bitwach ani o żołnierzach, tylko o jednym małym dziecku i o tym, co ono widzi i czuje.

Zdrobnienie brzmi czule i domowo, a przecież dziewczynka przez większą część książki domu nie ma. Kontrast między ciepłym imieniem a wojenną tułaczką sprawia, że czytelnik od pierwszej strony martwi się o bohaterkę. W Krasnalach i olbrzymach, trzeciej części cyklu, autorka nazywa bohaterkę już Joasią, bo dziewczynka trochę podrosła.

Kompozycja, narracja, język

To krótka książka. Pierwsze wydanie liczyło 48 stron z ilustracjami. Tekst podzielony jest na krótkie rozdziały oznaczone tylko numerami, bez tytułów, które można czytać po kawałku. Streszczenie szczegółowe dzieli opowieść na dziesięć części według kolejnych miejsc, w których mieszka Asiunia. To podział opracowania, a nie książki.

Opowieść biegnie po kolei, od urodzin do spotkania z tatą. Każdy etap wiąże się z innym domem i innymi opiekunami. Zaczyna się w rodzinnym mieszkaniu, a kończy w Stoczku, wśród setki dzieci, które też czekają na rodziców.

Opowiada sama bohaterka, w pierwszej osobie. To dorosła Joanna, która wraca pamięcią do czasów, gdy była Asiunią, ale świat widzi oczami pięciolatki. Zauważa drobiazgi, takie jak kubek, nowe sandałki czy szum wiatru, a wielkich wydarzeń nie rozumie. Front wyobraża sobie jako złego olbrzyma z bajki, który wszystko podeptał. Czytelnik rozumie więcej niż bohaterka i dlatego proste zdania tak mocno poruszają. Język jest spokojny i prosty, bez okrucieństwa i bez wielkich słów. Obok smutku jest w nim sporo ciepła i humoru, na przykład w zabawach cioci Oli czy w pomysłach babci.