Streszczenie — Asiunia

Asiunia kończy pięć lat i mieszka z mamą oraz licznym rodzeństwem przy ulicy Mątwickiej w okupowanej Warszawie. Taty nie ma w domu. Starszy brat Marek uczy ją adresu na wypadek, gdyby się zgubiła. Zimą Niemcy zabierają mamę, a rodzeństwo trafia do różnych ludzi. Asiunia mieszka najpierw u trzech pań na Filtrowej z Elką, potem u wesołej cioci Oli. Latem jedzie do babci i rodzeństwa do Anina. Po wybuchu powstania okolica dostaje się pod ostrzał, Niemcy wypędzają mieszkańców, a domek zostaje zniszczony. Zimę rodzina spędza w ruinach, głodna i zmarznięta. W końcu jedzie do cioci Oli do Stoczka, gdzie wiosną po dzieci przychodzi tata.

Część 1. Urodziny i adres

Na skraju Warszawy, w niedużym bloku przy Mątwickiej 3, mieszka gromada dzieci z mamą, która wszystkim kieruje. W domu jest mnóstwo książek, bajek i piosenek. Taty nigdy nie ma. Asiunia właśnie skończyła pięć lat i rodzeństwo obdarowuje ją skromnymi upominkami. Dostaje między innymi ołówek, gumkę, zeszyt do rysowania i kredkę, której jeden koniec rysuje na czerwono, a drugi na niebiesko. W dniu urodzin starszy brat Marek surowo ją egzaminuje. Asiunia musi podać imię, nazwisko, wiek i adres. Brat chce, żeby umiała to powiedzieć, gdyby zgubiła się w mieście. Dziewczynka nie przeczuwa jeszcze, że wkrótce zgubi się cała rodzina. Wojna trwa, odkąd Asiunia sięga pamięcią. Kojarzy się jej z kaszą krakowską na każdy posiłek, z nieobecnym tatą i z gryzącym swetrem.

Część 2. Mama znika

Zimą po mamę przyjeżdżają niemieccy żołnierze. Asiunia siedzi wtedy u sąsiadów, bo tak kazała mama, więc niczego nie widzi. Samochód odjeżdża, a dom pełen ludzi nagle pustoszeje. Andrzej, drugi z braci, odprowadza siostrę na pobliski plac Narutowicza. Zaczyna się wędrówka po cudzych mieszkaniach. Nikt nie może wziąć do siebie wszystkich dzieci, dlatego każde trafia gdzie indziej. Asiunia nie wie, gdzie są bracia i siostry. Nie ma swojego łóżka ani poduszki. Pije z obcego kubka i śpi w za dużej, pożyczonej koszuli. Wszystko, czego nie rozumie, tłumaczy sobie zdaniem, które dorośli powtarzali w domu, że tak jest, bo trwa wojna.

Część 3. Trzy panie i Elka

Dłużej dziewczynka zostaje przy Filtrowej. Mieszkają tam trzy panie, które prawie się nie śmieją, i trochę starsza od Asiuni Elka. Dla nowej podopiecznej opiekunki są łagodne, ale na Elkę ciągle się gniewają, co Asiunię smuci. W domu nie ma wygłupów ani hałasu, więc nocami trudno jej zasnąć. W ciągu dnia dziewczynki chodzą razem do przedszkola, gdzie się śpiewa i bawi w kole. Elka pilnuje, żeby Asiunia nigdy nie została bez pary. Nocą zdarzają się naloty. Wtedy wszyscy schodzą z trzeciego piętra do zatęchłej piwnicy, a dziewczynki czekają przytulone, aż syreny odwołają alarm.

Część 4. Ciocia Tygrys

Później, z powodów, których Asiunia nie zna, zabierają ją na ulicę Alberta, do cioci Oli. Ciocia nie jest jej krewną, ale tak każe się do siebie zwracać. Łóżko zastępują Asiuni dwa fotele ustawione przodem do siebie. Już za pierwszym razem rozjeżdżają się w nocy i mała ląduje na podłodze, więc odtąd ciocia co wieczór związuje im nogi sznurkiem. Ciocia Ola, w przeciwieństwie do pań z Filtrowej, uwielbia żarty. Często bawi się w tygrysa, który ugania się za Asiunią dookoła stołu, i stąd bierze się przezwisko ciocia Tygrys. Przychodzi wiosna, a dziewczynka ma tylko zimowy płaszczyk i do tego wyrosła ze swoich ubrań. Ciocia jakimś cudem załatwia jej letnią sukienkę i sandałki.

Część 5. Lato w Aninie

Następna przeprowadzka cieszy Asiunię najbardziej, bo jedzie do własnej babci. Na wakacje babcia wzięła w najem niewielki drewniany domek w Aninie. Czekają tam Ewa i Danka, a także Przemek, Krzysztof, Marek i mały Tomek, który z łysego niemowlęcia zmienił się w jasnowłosego chłopczyka. Rodziców wciąż brakuje, ale Asiunia jest znowu z rodziną. Starsi chłopcy wożą Tomka w wózku po ścieżkach, a dziewczynki bawią się w cieniu werandy. Przez krótki czas to prawdziwe wakacje.

Część 6. Powstanie za rzeką

Pewnego dnia starsi bracia ogłaszają, że wybierają się do Warszawy, bo w mieście zaczyna się powstanie. Są harcerzami i czują się zobowiązani do walki. Babcia jest zła, ale chłopcy i tak wyruszają z plecakami. Wieczorem wracają zmartwieni i wściekli. Niemieckie wojsko pilnuje mostów na Wiśle i nikogo nie przepuszcza. Niedługo potem nad Aninem zaczyna strzelać artyleria. Asiunia biega akurat po łące i nasłuchuje, jak zmienia się szum wiatru. Przemek wyciąga ją z dołka, w którym się zwinęła, i ciągnie do schronu. Sąsiedzi z drewnianych domków tłoczą się w piwnicy murowanego domu. Długo nie ma babci Tosi i Marka, więc wszyscy się niepokoją. W końcu oboje się zjawiają, a Marek dźwiga ogromny garnek. Babcia zaczęła gotować kluski tuż przed ostrzałem i nie zamierzała ich zmarnować.

Część 7. Wypędzenie i piwnica

Któregoś upalnego dnia niemieccy żołnierze z krzykiem wyganiają ludzi ze wszystkich domków. Drogą sunie długi pochód obładowany walizkami i tobołami, a nikt nie wie, dokąd ich prowadzą. Rodzina Asiuni idzie coraz wolniej. Babcia ma chorą nogę, ciocia niesie Tomka, a Asiunia płacze ze zmęczenia. W końcu zostają na samym końcu, tuż przed żołnierzami. Babcia pokazuje im swoją nogę i gromadkę dzieci. Jeden z żołnierzy macha ręką i rusza za kolumną, a rodzina zostaje na poboczu. Są wolni, ale nie mają dachu nad głową, a zapada wieczór. Przyjmuje ich nieznajoma kobieta. Przez parę dni siedzą w jej piwnicy, a nad nimi grzmią armaty, bo trwa rosyjskie natarcie, a Niemcy się cofają. Wiadomość o nadejściu Rosjan najpierw cieszy, ale radość nie trwa długo. Ich wojsko zatrzymuje się przed Wisłą, a za rzeką powstanie wciąż trwa.

Część 8. Zima w ruinach

Rodzina wraca do Anina. Domek jest ostrzelany i dziurawy, a w miejscu łączki ziemię przecina ogromny lej po wybuchu. Sąsiednie domy stoją wypalone i puste. Bracia mówią, że przeszedł tędy front. Asiunia wyobraża go sobie jako bajkowego olbrzyma, który zdeptał wszystko po drodze i jeszcze kopnął ich domek. Mimo to nie wolno stąd odejść, bo właśnie tutaj ma ich odnaleźć tata. Chłopcy łatają ścianę, dziewczynki wymiatają gruz, a babcia rozpala ogień. Przechodnie przynoszą straszne wieści o ginącej Warszawie. Kiedy przychodzi zima, letniskowy domek z jedną kuchenką nie daje się ogrzać. Patyki i szyszki spalają się w chwilę, więc chłopcy znoszą połamane deski i sztachety z płotów. Coraz bardziej brakuje jedzenia, ale babcia ma na to swoje pomysły. Z prażonych żołędzi robi gorzką kawę, a z ziaren fasoli zebranej przy ganku gotuje czarną zupę. Ciocia Lunia pruje swoją wełnianą kamizelkę i robi z niej dla Asiuni sweter. Chłopcy łapią zająca, którego rodzina zjada z głodu. Raz przychodzą rosyjscy żołnierze, którym babcia gotuje zupę. W zamian zostawiają suchary i konserwę z mięsem, ale dla dziesięciu głodnych osób to starcza na krótko.

Część 9. Kasza w ubranku i droga do Stoczka

Jednego zimnego wieczoru do drzwi puka babulinka owinięta chustami. To ciocia Ola. Na rękach trzyma coś, co wygląda jak opatulone niemowlę. Gdy ciocia chwyta je za główkę, wysypuje się z niego kasza. Udawane dziecko było tylko ubrankiem wypchanym jedzeniem. Asiunia długo się śmieje, ale babcia tłumaczy jej, że to nie zabawa. Ciocia przebrała jedzenie za dziecko, żeby nikt nie zabrał jej go po drodze. Od babci Asiunia dowiaduje się też, że na wojnie wiele dzieci zostaje bez rodziców i bez opieki. Najciężej mają starsi bracia. Na stacji handlują bułkami i papierosami, marzną w dziurawych butach i za krótkich kurtkach. Brakuje im jedzenia i ubrań, więc zaczynają chorować, a na skórze robią im się bolesne czyraki. Babcia nie ma już pomysłów, jak sobie radzić. Rodzina postanawia przenieść się do cioci Oli, do Stoczka. Na tych terenach władzę mają teraz rosyjscy żołnierze, więc trzeba zdobyć od nich przepustki. Babcia płaci rosyjskiemu kierowcy za podwiezienie wojskową ciężarówką. Na skrzyżowaniu dróg stoją inni żołnierze, którzy twierdzą, że przepustka się nie liczy, więc wszyscy muszą wysiąść w śnieg. Dalej jadą wozem zaprzężonym w konia, którego udało się wynająć. Woźnica mości go słomą, a chłopcy co jakiś czas zeskakują i biegną za koniem, żeby nie zamarznąć.

Część 10. Stoczek i powrót taty

W Stoczku ciocia Ola opiekuje się mniej więcej setką cudzych dzieci. Część przyjechała tu latem z Warszawy na kolonie i przez powstanie nie mogła wrócić do domu. Inne pogubiły się w czasie wojny, tak jak Asiunia i jej rodzeństwo. Ciocia potrafi zdobyć dla wszystkich jedzenie i opał. Urządza szkołę, a nawet teatr, w którym dzieci grają jasełka. Wiosną można już biegać boso po trawie. Wojna się kończy i zaczyna się czekanie. Po dzieci przychodzą kolejni rodzice, którzy przeżyli, czasem z bardzo daleka. Pewnego dnia przychodzi także tata Asiuni. Do dawnego mieszkania nie ma powrotu, ale rodzina znów jest razem, choć już nie cała.