Joanna Papuzińska

Wczesne życie i edukacja

Joanna Papuzińska przyszła na świat 3 stycznia 1939 roku w Warszawie, w wielodzietnej rodzinie. Jej ojciec, Stanisław Papuziński, był pedagogiem społecznym i działaczem opieki nad dziećmi. Matkę, Zofię z Wędrychowskich, autorka wspomina jako bibliotekarkę, która kochała książki. Jako pięciolatka Joanna straciła matkę, którą Niemcy aresztowali i zamordowali na Pawiaku w 1944 roku. Wojnę przeżyła pod opieką obcych ludzi, babci i krewnych, a po wojnie odnalazł ją ojciec. Te wspomnienia stały się podstawą Darowanych kresek i Asiuni.

Ukończyła warszawskie liceum imienia Klementyny z Tańskich Hoffmanowej. W 1955 roku zdała maturę i zaczęła studia dziennikarskie na Uniwersytecie Warszawskim.

Debiut i pierwsze dzieła

Debiutowała w 1956 roku opowiadaniem o Januszu Korczaku Człowiek o gorącym sercu, wydrukowanym w „Świecie Młodych”. Po studiach pracowała w Wydawnictwie Harcerskim i w bibliotece dla dzieci. Pisała audycje i słuchowiska dla Redakcji Dziecięcej Polskiego Radia, a wiersze i opowiadania drukowała w „Świerszczyku”.

Pierwsza jej książka dla dzieci, Tygryski, ukazała się w 1966 roku nakładem Naszej Księgarni. Wkrótce po niej wyszły Pims, którego nie ma (1967) i zbiór opowiadań Nasza mama czarodziejka (1968). Ta ostatnia książka do dziś należy do najbardziej znanych tytułów autorki.

Kontekst historyczny

Równolegle z pisaniem Papuzińska zajmowała się nauką. W 1969 roku obroniła na Uniwersytecie Warszawskim doktorat o czasopismach dziecięcych. Od 1982 roku pracowała w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UW. Badała czytelnictwo dzieci i polską literaturę fantastyczną dla młodych czytelników.

W latach osiemdziesiątych działała w „Solidarności”. W latach 1986–1989 razem z Krystyną Starczewską redagowała „Okienko”, niezależne pismo dla dzieci wydawane poza cenzurą. Swoje teksty drukowała tam bez podpisu albo jako Brzan Jechwa. W 1987 roku w drugim obiegu, nakładem Wydawnictwa Społecznego KOS, ukazał się jej komiks Bajka o smoku niewawelskim. W swoim mieszkaniu prowadziła spotkania kultury niezależnej.

Dojrzałość twórcza

W 1991 roku założyła pismo „Guliwer”, poświęcone literaturze dla dzieci, i została jego redaktorką naczelną. W 2001 roku otrzymała tytuł profesora nauk humanistycznych. Wydała ważne prace o książkach dla dzieci, między innymi Zatopione królestwo (1989), poświęcone fantastyce w polskich książkach dla dzieci i młodzieży XX wieku.

Wciąż pisała dla dzieci. Powstały książki o Rokisiu, na przykład Rokiś wraca (1981), a także Wędrowcy, Czarna jama, Szumikraj i Skrzydlatek, a później Chwilki dla Emilki i Śpiące wierszyki. W 2011 roku razem z Muzeum Powstania Warszawskiego wydała Asiunię, a potem jej kontynuacje Mój tato szczęściarz (2013) i Krasnale i olbrzymy (2015). W 2019 roku ukazały się zbiór wierszy dla dorosłych Zaczekaj oraz Zbuntowane słowa.

Spuścizna i znaczenie

Joanna Papuzińska należy do najbardziej zasłużonych osób w polskiej literaturze dziecięcej. Jako pisarka tworzyła książki czytane przez kolejne pokolenia, a jako badaczka i redaktorka „Guliwera” uczyła dorosłych, jak mądrze dobierać dzieciom lektury. Współtworzyła Centrum Literatury Dziecięcej w Oświęcimiu i w 2014 roku została honorową obywatelką tego miasta.

Otrzymała między innymi Order Uśmiechu (2005), Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2005) i nagrodę Polskiej Sekcji IBBY za całokształt twórczości (2005). Później przyszły Nagroda Pary Prezydenckiej za twórczość dla dzieci (2014) i Nagroda Literacka m.st. Warszawy (2024), którą otrzymała jako warszawska twórczyni. W 2025 roku ukazała się książka-rozmowa z nią Od Asiuni do Joanny. Życie pod Bajdułem. Od 2017 roku Asiunia jest w propozycji lektur dla klas I–III. Nowa podstawa programowa z 2026 roku już jej nie wymienia.