Henryk Sienkiewicz

Wczesne życie i edukacja

Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Dzieciństwo spędził w kolejnych dzierżawionych majątkach, a rodzina z czasem przeniosła się do Warszawy. Tam chodził do gimnazjum, a w 1866 roku zaczął studia w Szkole Głównej Warszawskiej.

Najpierw zapisał się na prawo, potem, zgodnie z wolą rodziców, na medycynę, a w końcu przeszedł na wydział filologiczno-historyczny. W 1871 roku nie zdał egzaminu z greki i odszedł z uczelni bez dyplomu. Z uczelni wyniósł znajomość historii i literatury dawnej Polski.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszy tekst Sienkiewicza, recenzja teatralna, ukazał się w 1869 roku w „Przeglądzie Tygodniowym”. W 1872 roku wydał powieść „Na marne” i „Humoreski z teki Worszyłły”. Pisał felietony pod pseudonimem Litwos i szybko stał się jednym z najczęściej czytanych dziennikarzy Warszawy.

W 1876 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych i spędził tam dwa lata. Korespondencje z tej podróży, „Listy z podróży do Ameryki”, zbudowały mu nazwisko. W kolejnych latach powstawały nowele, które do dziś czytają uczniowie: „Szkice węglem” (1877), „Janko Muzykant” (1879), „Latarnik” (1881) i „Bartek Zwycięzca” (1882).

Kontekst historyczny

Sienkiewicz dorastał po klęsce powstania styczniowego. Polska była pod zaborami, a w zaborze rosyjskim trwała rusyfikacja. W takiej sytuacji literatura przejęła obowiązki, których nie mogło pełnić państwo: miała przypominać o przeszłości i dodawać otuchy. Sienkiewicz zamknął „Pana Wołodyjowskiego” uwagą, że Trylogię pisał „dla pokrzepienia serc”, a szkoła zapamiętała to jako hasło „ku pokrzepieniu serc”.

Był przy tym pisarzem swojej epoki, pozytywizmu, który stawiał na pracę u podstaw i trzeźwą ocenę rzeczywistości. W nowelach pokazywał nędzę chłopów i niesprawiedliwość zaborców. W powieściach historycznych wybierał czasy, w których Rzeczpospolita przetrwała najcięższe próby: wojny z Kozakami, Szwedami i Turcją.

Dojrzałość twórcza

W latach 1883–1888 ukazała się Trylogia: „Ogniem i mieczem” (1884), „Potop” (1886) i „Pan Wołodyjowski” (1888). Powieści drukowane w odcinkach w prasie czytała cała Polska, a Skrzetuski, Kmicic i Wołodyjowski stali się wzorami postaw. Potem przyszły powieści współczesne: „Bez dogmatu” (1891) i „Rodzina Połanieckich” (1895).

Światową sławę przyniosło mu „Quo vadis” (1896), powieść o prześladowaniach chrześcijan w Rzymie Nerona, przetłumaczona na dziesiątki języków. W 1900 roku ukazali się „Krzyżacy”, a pisarz obchodził jubileusz 25-lecia pracy twórczej. W darze od społeczeństwa otrzymał wtedy majątek Oblęgorek pod Kielcami. W 1905 roku dostał literacką Nagrodę Nobla za wybitne zasługi jako pisarz epicki.

Na przełomie 1890 i 1891 roku odbył podróż do Afryki Wschodniej, opisaną w „Listach z Afryki”. Dwadzieścia lat później wykorzystał te wspomnienia w „W pustyni i w puszczy” (1911), jedynej powieści napisanej dla młodzieży.

Życie prywatne nie oszczędzało go. W 1881 roku poślubił Marię Szetkiewicz, która zmarła na gruźlicę w 1885 roku, zostawiając dwoje dzieci, Henryka Józefa i Jadwigę. Drugie małżeństwo, z Marią Wołodkowicz, rozpadło się po kilku tygodniach i zostało unieważnione. W 1904 roku ożenił się z Marią Babską.

Spuścizna i znaczenie

Po wybuchu I wojny światowej Sienkiewicz wyjechał do Szwajcarii i z Ignacym Paderewskim współtworzył komitet pomocy ofiarom wojny w Polsce. Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey, dwa lata przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. W 1924 roku jego prochy sprowadzono do Warszawy i złożono w podziemiach archikatedry św. Jana.

Sienkiewicz był pierwszym polskim laureatem literackiej Nagrody Nobla. Jego powieści wielokrotnie ekranizowano, a cytaty z Trylogii weszły do języka potocznego. W szkole czyta się dziś jego nowele, „W pustyni i w puszczy”, „Quo vadis”, „Krzyżaków” i „Potop”. W Oblęgorku i w Woli Okrzejskiej działają muzea jego imienia.