Janko Muzykant

O książce

Janko Muzykant to krótka nowela Henryka Sienkiewicza, wydrukowana po raz pierwszy w 1879 roku w „Kurierze Warszawskim”. Autor podpisał ją wtedy pseudonimem Litwos. Bohaterem jest chorowity, ubogi chłopiec ze wsi, który od najmłodszych lat słyszy muzykę we wszystkim, co go otacza. Marzy o prawdziwych skrzypcach, ale w jego świecie nikt nie traktuje tego marzenia poważnie.

Janko robi sobie skrzypki z gonta i końskiego włosia, a potem nocą zakrada się do dworskiego kredensu, gdzie na ścianie wiszą skrzypce lokaja. Zostaje złapany i oskarżony o kradzież. Sąd u wójta każe dać mu rózgą, a stójka Stach bije go tak mocno, że chłopiec umiera trzeciego dnia. Nazajutrz po jego śmierci z Włoch wracają do dworu państwo, którzy zachwycają się talentami włoskich artystów.

Nowelę czyta się w szkole podstawowej, zwykle w młodszych klasach. Opracowanie obejmuje cały utwór – nowela jest krótka i można ją przeczytać w kwadrans. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. W tym wydaniu nowela nie ma rozdziałów. Tylko gwiazdka oddziela opis śmierci Janka od krótkiej sceny powrotu państwa z Włoch. Na potrzeby streszczenia podzieliliśmy tekst na części według kolejnych etapów życia bohatera.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w XIX wieku, w czasach, gdy Sienkiewicz pisał nowelę. Narrator nie podaje dat. Opowieść obejmuje około dziesięciu lat, od narodzin Janka do jego śmierci. Najdokładniej opisane są ostatnie dni życia chłopca. Dzieją się latem, bo w ogrodzie śpiewa słowik, rosną wysokie łopuchy, a dziewczęta wracają wieczorem od siana. Ostatnia scena przypada na dzień po śmierci Janka.

Miejsca akcji:

• polska wieś, której nazwy narrator nie podaje, z chałupami, sadkiem pełnym wróbli i czereśnią pod przyzbą;
• chałupa matki Janka, gdzie chłopiec przychodzi na świat, siedzi zimą za piecem i umiera na tapczanie;
• bór, do którego Janko chodzi za bydłem, na jagody i po grzyby, oraz pole i łąki, gdzie słyszy grę bylicy i derkaczy;
• struga, nad którą wiosną kręci fujarki;
• kościół, do którego matka nie może go zabierać, bo przy dźwiękach organów oczy chłopca zachodzą mgłą;
• karczma, pod której murem chłopiec nocami słucha skrzypiec i basetli;
• dwór, a w nim kredens, czyli pomieszczenie dla służby przy jadalni, w którym wiszą skrzypce lokaja, oraz ogród dworski ze stawem i łopuchami;
• sąd u wójta, przed którym Janko staje następnego dnia;
• stodółka, w której Stach wymierza mu karę;
• Włochy, wspomniane dopiero w ostatniej scenie jako kraj, z którego wracają do dworu państwo.

Cały świat Janka mieści się w granicach wsi, boru i dworu, poza które chłopiec nigdy nie wychodzi. Włochy, o których rozmawiają państwo, są dla niego krajem tak samo niedostępnym jak prawdziwe skrzypce.

Kluczowe wątki

Słabe dziecko komornicy. Janko rodzi się tak wątły, że kumy od razu chrzczą go z wody, przekonane, że nie przeżyje. Wbrew przewidywaniom dożywa dziesięciu lat. Jest chudy, głodny i niezgrabny w pracy. Matka, uboga komornica, bije go często i nazywa odmieńcem.

Wieś, która gra. Janko słyszy muzykę wszędzie. Gra mu bór, bylica w polu, wróble w sadku, żaby i derkacze nocą, a nawet wiatr w widłach. Za słuchanie zamiast pracy dostaje od karbowego rzemieniem. Ludzie przezywają go Jankiem Muzykantem.

Marzenie o skrzypcach. Nocami chłopiec słucha pod karczmą skrzypiec i basetli. Chciałby choć raz potrzymać skrzypce w ręku. Robi sobie instrument z gonta i włosia końskiego, ale ten zaledwie brzęczy. Najbardziej pociągają go skrzypce dworskiego lokaja, które ogląda przez otwarte drzwi kredensu.

Noc w kredensie. Pewnej księżycowej nocy w kredensie nikogo nie ma. Janko długo waha się w łopuchach, a wreszcie wchodzi do środka. Ledwie dotyka strun, gdy z kąta odzywa się zaspany głos. Chłopiec zostaje złapany i pobity.

Sąd i kara. Wójt i ławnicy uznają, że dziecka nie wyślą do więzienia, ale każą je wychłostać, żeby więcej nie kradło. Stójka Stach bije Janka rózgą tak długo, aż chłopiec przestaje wołać matkę. Matka musi zanieść go do domu.

Śmierć i obojętność dworu. Trzeciego dnia wieczorem Janko umiera. Przed śmiercią pyta matkę, czy Pan Bóg da mu w niebie prawdziwe skrzypki. Nazajutrz państwo wracają z Włoch i rozmawiają o tym, jak pięknie jest szukać tam talentów i otaczać je opieką.

Geneza utworu

Nowela ukazała się w 1879 roku na łamach „Kuriera Warszawskiego”, podpisana pseudonimem Litwos, którego Sienkiewicz używał w tamtych latach. Pisarz wrócił wtedy do Europy z podróży do Stanów Zjednoczonych i przez pewien czas mieszkał w Paryżu. Zetknął się tam z naturalizmem, nowym kierunkiem w literaturze francuskiej, który nakazywał opisywać życie bez upiększeń.

Janko Muzykant należy do grupy nowel Sienkiewicza o losie chłopów, takich jak Szkice węglem czy późniejszy Bartek Zwycięzca. Utwór wpisuje się w program pozytywistów, którzy domagali się oświaty dla ludu i pracy u podstaw. Badacze zwracają uwagę, że akcja toczy się zapewne na wsi w zaborze rosyjskim, a sens noweli streszczają porzekadłem „cudze chwalicie, swego nie znacie”. Polacy podziwiają talenty za granicą, a nie dostrzegają tych, które rodzą się obok nich.

W 1930 roku powstał film Janko Muzykant, który jednak mocno odbiega od noweli. Jego bohater nie umiera jako dziecko, tylko trafia do domu poprawczego, ucieka do Warszawy i zostaje ulicznym grajkiem.

Znaczenie tytułu

Tytuł powtarza przezwisko, które nadali chłopcu mieszkańcy wsi. Narrator mówi wprost, że ludzie nazywali go Jankiem Muzykantem. W ustach sąsiadów to raczej drwina z dziecka, które, zamiast pracować, słucha wiatru. Dla czytelnika tytuł ma inny sens. Janko naprawdę jest muzykantem, choć nigdy nie zagrał na prawdziwych skrzypcach.

Zestawienie zwykłego wiejskiego imienia ze słowem „muzykant” podkreśla, że wielki talent narodził się w biednej chałupie, gdzie nikt nie umiał go docenić. Tytuł zapowiada też tragedię. Chłopiec nazwany muzykantem ginie właśnie przez swoje pragnienie muzyki.

Kompozycja, narracja, język

Janko Muzykant ma budowę typową dla noweli. Jest krótki, ma jeden wątek i niewielu bohaterów. Akcja zmierza do punktu kulminacyjnego, czyli nocy w kredensie, po której szybko następuje tragiczny koniec. Motywem, wokół którego skupia się opowieść, są skrzypce. Utwór zaczyna się od narodzin Janka, a kończy jego śmiercią, więc jego kompozycja jest zamknięta. Całość zamyka oddzielona gwiazdką krótka, ironiczna puenta – rozmowa państwa wracających z Włoch.

Narrator jest trzecioosobowy, ale nie stoi z boku. Często współczuje bohaterowi i zwraca się do niego lub do innych postaci, na przykład w okrzykach „Ej, głupi, zły Stachu!” albo „Pokój ci, Janku!”. Wtrąca też pytania, które zadaje sobie czytelnik. W scenie w kredensie narracja przechodzi w czas teraźniejszy i zwalnia, jakby i my skradali się razem z chłopcem.

Język noweli łączy mowę wiejską z obrazowymi opisami przyrody. Kumy oraz wójt z ławnikami mówią gwarą („Dajta”, „zara trza ochrzcić”, „Weź go ta”). Muzykę wsi Sienkiewicz oddaje wyrazami dźwiękonaśladowczymi, jak rzechotanie żab czy derkotanie derkaczy, oraz przyśpiewkami skrzypiec i basetli. Przyroda przemawia do Janka. Słowik namawia go, by wszedł do kredensu, a lelek go ostrzega. Francuskie zdania państwa w zakończeniu pokazują, jak bardzo dwór jest oddalony od wsi.