Oda do młodości i wybrane wiersze

O książce

Oda do młodości to wiersz Adama Mickiewicza napisany w grudniu 1820 roku w Kownie. Jej właściwy tytuł brzmi Do młodości. Ma 75 wersów różnej długości, podzielonych w wydaniu Wolnych Lektur na jedenaście nierównych części. Podmiot liryczny zwraca się w nim do Młodości jak do potężnej siły, prosi ją o skrzydła i wzywa młodych przyjaciół do wspólnego czynu. Utwór uchodzi za manifest pokolenia, które w Wilnie tworzyło tajne związki filomatów i filaretów.

Wiersz należy do liryki, a jego gatunkiem jest oda, czyli uroczysta pieśń pochwalna o podniosłym stylu. Forma pochodzi z tradycji klasycystycznej, ale treść zapowiada już romantyzm. Pojawia się w niej wezwanie do sięgania tam, „gdzie wzrok nie sięga”, kult zapału i wizja nowego świata ducha. Dlatego Odę często nazywa się utworem z pogranicza oświecenia i romantyzmu.

Na liście lektur liceum i technikum przy tej pozycji wymieniono także wybrane sonety z cyklu Sonety krymskie oraz inne wiersze Mickiewicza. To opracowanie omawia szczegółowo samą Odę. Streszczenie, plan, problematyka, postacie i cytaty dotyczą tylko jej. Inne wiersze, które nauczyciel może wybrać, nie są tu omawiane.

Sonety krymskie to cykl osiemnastu sonetów, który Mickiewicz ułożył po podróży na Krym latem i jesienią 1825 roku. Wydał je w Moskwie w 1826 roku, razem z Sonetami odeskimi, w tomie Sonety. Był to pierwszy cykl sonetów w literaturze polskiej. Cykl otwiera motto z Goethego i dedykacja „Towarzyszom podróży krymskiej”. W kilku sonetach występują Pielgrzym i Mirza. Pielgrzym to przybysz z daleka, zachwycony Wschodem, ale stale tęskniący za ojczyzną. Poniżej trzy przykłady. Stepy akermańskie otwierają cykl. Podróżny wpływa w nich na „suchego przestwór oceanu”, czyli step, przez który wóz brodzi jak łódka. W wieczornej ciszy tak natęża słuch, że słyszałby nawet „głos z Litwy”, ale nikt go nie woła. W Burzy statek traci żagle i ster wśród wichru, ludzie modlą się i żegnają, a jeden podróżny siedzi w milczeniu z boku. Myśli, że szczęśliwy jest ten, kto traci siły, umie się modlić albo ma z kim się żegnać. Ajudah zamyka cykl. Poeta patrzy ze skały na fale, które rozbijają się o brzeg i zostawiają muszle, perły i korale. Porównuje je do namiętności, która wzburza serce młodego poety. Kiedy poeta sięga po instrument, namiętność odpływa w zapomnienie i zostawia po sobie „nieśmiertelne pieśni”.

Cytaty pochodzą z wydania Wolnych Lektur, opartego na tomie Poezje (t. 1, Lwów 1929). Tekst zachowuje dawne formy, np. „tępemi”, „spólnemi”, „Nowemi”, „swojem”, a także zapis „ramie” zamiast dzisiejszego „ramię”.

Czas i miejsce akcji

Oda nie opowiada żadnej historii, więc nie ma w niej akcji w zwykłym sensie. Mickiewicz napisał ją pod koniec grudnia 1820 roku w Kownie, gdzie od 1819 roku uczył w gimnazjum literatury, historii i prawa. Czas wiersza to teraźniejszość wezwania i przyszłość, o której mówią czasowniki „zdusi”, „pójdzie”, „pchniemy”, „wyjdzie”. Utwór kończy się powitaniem świtu, który właśnie nadchodzi.

Miejsca związane z utworem i przestrzenie, które przywołuje tekst:

• Kowno, gdzie powstała najwcześniejsza redakcja wiersza (grudzień 1820);
• Wilno, gdzie oda szybko zdobyła popularność wśród studentów uniwersytetu;
• Lwów, gdzie w 1827 roku ukazał się pierwodruk;
• martwy świat, nad który podmiot chce wzlecieć, i rajska dziedzina ułudy, kraina zapału i nadziei (wersy 3–4);
• ziemia widziana z góry jako „Obszar gnuśności zalany odmętem”, nad którym zalega „wieczna mgła” (wersy 16–18);
• trupie wody, po których pływa „płaz w skorupie”, aż rozbija się o „szmat głazu” (wersy 19–25);
• gród sławy, do którego poległy daje innym „szczebel” (wers 38);
• piekło i niebo w obrazie herosa, który wydziera piekłu ofiarę i idzie do nieba „po laury” (wersy 46–47);
• ziemskie kolisko i bryła świata, którą młodzi chcą ruszyć „z posad” (wersy 52–59);
• kraje zamętu i nocy, z których Boże „Stań się!” wyprowadziło świat rzeczy (wersy 60–65);
• kraje ludzkości, gdzie trwa jeszcze „noc głucha”, i świat ducha, który ma się z nich wyłonić (wersy 66–71);
• w krótko omawianych Sonetach krymskich stepy akermańskie nad Dniestrem, morze w czasie burzy i skała Ajudah na Krymie, a w tle Litwa, za którą tęskni podróżny.

Kluczowe wątki

Młodość jako siła tworząca. Młodość nie jest w odzie okresem życia, tylko potęgą zdolną odmienić świat. Ma skrzydła, „okiem słońca” przenika całą ludzkość, a jej ramię jest jak piorun. Pod koniec okazuje się, że to ona „pocznie na swojem łonie” nowy świat ducha.

Spór pokoleń. Wiersz zestawia dwa światy. Stary to „szkieletów ludy”, ludzie bez serc i ducha, z czołem pochylonym ku ziemi. Młody to przyjaciele, którzy chcą wznieść się ponad poziomy i działać razem.

Krytyka samolubstwa. Długi fragment utworu to obraz płaza w skorupie, który żyje tylko dla siebie i ginie niezauważony. Podmiot kończy go okrzykiem „To samoluby!”.

Wspólnota i przyjaźń. Szczęście ma sens tylko wtedy, gdy dzieli się je z innymi. Trzykrotnie powtórzone wezwanie „Razem młodzi przyjaciele!” brzmi jak hasło związku. Na końcu przyjaźń ma połączyć nowy świat „w wieczne skojarzy spojnie”.

Czyn i poświęcenie. Młodzi mają walczyć z przemocą i własną słabością, a nawet zginąć, jeśli śmierć pomoże innym. Wzorem jest mityczny heros, który już w kolebce pokonał potwora.

Nadzieja na odrodzenie. Ostatnie wersy mówią o pękających lodach i przesądach oraz o jutrzence swobody. Wiersz kończy się obrazem świtu, który zapowiada wolność i zbawienie.

Geneza utworu

W 1817 roku sześciu studentów Uniwersytetu Wileńskiego, wśród nich Adam Mickiewicz i Tomasz Zan, założyło Towarzystwo Filomatyczne. Nazwa pochodzi z greki i oznacza miłośników nauki. Na początku chodziło o samokształcenie, wzajemną pomoc i ćwiczenia w pisaniu. Z czasem filomaci przyjęli program narodowy i pracę dla dobra kraju. Głosili przyjaźń, równość członków i doskonalenie charakteru, a sprzeciwiali się egoizmowi społecznemu. W 1820 roku powołali liczniejsze Zgromadzenie Filaretów, czyli miłośników cnoty. Prezesem filaretów był Tomasz Zan, a ich hasło brzmiało „Ojczyzna, Nauka, Cnota”.

W 1819 roku Mickiewicz zaczął uczyć w gimnazjum w Kownie i mieszkał tam do 1823 roku. W Kownie powstała najwcześniejsza znana redakcja Ody, datowana na grudzień 1820 roku. Za dokładną datę podaje się 26 grudnia. Rękopis tej wersji przechowuje Biblioteka Narodowa, a od 2024 roku można go oglądać na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie. Wiersz szybko zdobył popularność wśród wileńskiej młodzieży. Słychać w nim filomackie hasła. Już współcześni Mickiewiczowi dostrzegali też nawiązania do An die Freude (Do radości) i innych hymnów Fryderyka Schillera.

Wiersza nie wydrukowano wtedy w Wilnie, a młodzież znała go z odpisów. Pierwodruk ukazał się dopiero w 1827 roku we Lwowie, w zaborze austriackim, w antologii poetów współczesnych „Polyhymnia”. Było to wydanie bez udziału autora. Według części źródeł pierwszy druk przygotowany za zgodą Mickiewicza wyszedł w Paryżu w 1838 roku. Ze względu na późny i nieautoryzowany pierwodruk podajemy jako rok utworu 1820, czyli datę powstania.

W latach 1823–1824 rosyjskie władze pod kierunkiem Nikołaja Nowosilcowa, od 1824 roku kuratora wileńskiego okręgu szkolnego, prowadziły śledztwo w sprawie tajnych związków młodzieży wileńskiej. Mickiewicza aresztowano w 1823 roku i więziono w klasztorze bazylianów w Wilnie do marca 1824 roku. Został skazany na zesłanie w głąb Rosji. Tomasz Zan wziął na siebie odpowiedzialność za kierowanie związkami i trafił na rok do twierdzy. W Rosji Mickiewicz odbył w 1825 roku podróż na Krym, a jej owocem były Sonety krymskie.

Znaczenie tytułu

Tytuł łączy nazwę gatunku z nazwą adresatki. Oda to uroczysta pieśń, w której wysławia się osobę, wydarzenie albo wartość. Mickiewicz wysławia młodość, ale nie w znaczeniu wieku. Młodość jest u niego mocą, która ma skrzydła, wzrok słońca i siłę pioruna. To pierwszy utwór w literaturze polskiej poświęcony młodości jako takiej.

Właściwy tytuł utworu jest krótszy i brzmi Do młodości. Przyimek „do” podkreśla, że cały wiersz jest zwrotem do adresatki. Podmiot liryczny czterokrotnie woła „Młodości!”, a w przedostatniej części Młodość pojawia się już jako matka nowego świata. Dzisiejszy tytuł Oda do młodości dodaje nazwę gatunku i zapowiada podniosły ton.

Kompozycja, narracja, język

Utwór ma 75 wersów nierównej długości, od krótkich okrzyków „To ziemia!” i „To samoluby!” po długie wersy w rodzaju „Hej! ramie do ramienia! spólnemi łańcuchy”. Rymy są wyraźne, ale ich układ się zmienia. W wersach 2–7 są okalające (skrzydła – malowidła, światem – kwiatem, ułudy – cudy), w wersach 12–15 krzyżowe (poziomy – ogromy, słońca – końca). Nieregularność wersów oddaje zapał i wzburzenie mówiącego.

Kompozycja opiera się na kontraście. Po prośbie o skrzydła (wersy 1–7) następuje obraz starego świata (wersy 8–27), który kończy się słowem „samoluby”. Potem przychodzi pochwała wspólnoty (wersy 28–43), mitologiczny wzór czynu (wersy 44–51) i wezwanie do ruszenia bryły świata (wersy 52–59). Ostatnia część porównuje narodziny nowego świata ducha do stworzenia świata przez Boga (wersy 60–71) i kończy się powitaniem jutrzenki swobody (wersy 72–75).

Podmiot liryczny mówi w pierwszej osobie liczby pojedynczej („dodaj mi skrzydła”, „gdy z innymi dzielę”), a od połowy coraz częściej w liczbie mnogiej („uczmy się”, „Opaszmy”, „Zestrzelmy”, „pchniemy”). Z pojedynczego głosu staje się więc głosem grupy. To liryka zwrotu do adresata i zarazem liryka apelu. Najważniejsze środki to apostrofy („Młodości!”), wykrzyknienia i tryb rozkazujący. Ważne są też epitety („złote malowidła”, „poradlone czoło”, „wody trupie”, „nieczułe lody”), metafory („bryło, z posad świata”, „jutrzenko swobody”) i porównanie samoluba do bańki. Do tego dochodzą alegoria płaza w skorupie, powtórzenia („Razem młodzi przyjaciele!”) i nawiązania do mitologii oraz Biblii. Styl jest wysoki i patetyczny.