Hymn do miłości ojczyzny

O książce

Hymn do miłości ojczyzny to krótki wiersz Ignacego Krasickiego, znany też od pierwszych słów jako Święta miłości kochanej ojczyzny. Składa się z jednej ośmiowersowej strofy. Ukazał się w 1774 roku w warszawskim piśmie „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”, a rok później Krasicki włączył go do pieśni IX poematu heroikomicznego Myszeida. Był to jego poetycki debiut. Autor miał wtedy prawie czterdzieści lat.

Utwór należy do liryki, a jego gatunkiem jest hymn, czyli uroczysta pieśń pochwalna. Dawniej hymny układano na cześć bogów i świętych. Krasicki kieruje go do uczucia, które nazywa „świętym”, czyli do miłości ojczyzny. To przykład liryki zwrotu do adresata. Mówiący nie ujawnia się w pierwszej osobie, tylko przez cały wiersz przemawia do uosobionej miłości.

Wiersz powstał w epoce oświecenia, dwa lata po pierwszym rozbiorze Polski. W okresie rozbiorów pełnił funkcję hymnu narodowego i doczekał się wielu przekładów, w tym trzech na język francuski. Opracowanie obejmuje cały utwór, czyli osiem wersów. Cytaty pochodzą z wydania Wolnych Lektur, przygotowanego na podstawie tomu Dzieła wybrane (PIW, 1989). W tym wydaniu tekst ma uwspółcześnioną pisownię, ale zachowuje dawne słownictwo i formy, np. „zjadłe”, „poczciwe”, „rozkoszy”.

Czas i miejsce akcji

Wiersz nie opowiada żadnej historii, więc nie ma w nim akcji ani konkretnego miejsca. Czas utworu to ponadczasowa teraźniejszość. Czasowniki „czują”, „smakują”, „kształcisz”, „gnieździsz” opisują prawdę, która ma obowiązywać zawsze. Utwór powstał w 1774 roku i wtedy go wydrukowano. Rzeczpospolita była już wówczas państwem okrojonym przez pierwszy rozbiór z 1772 roku.

Miejsca i przestrzenie, które przywołuje wiersz albo jego kontekst:

• ojczyzna, nazwana „kochaną”, której trzeba pomóc i którą trzeba wspierać (wersy 1 i 7);
• niewola i więzienie, na które wskazują „więzy” i „pęta” (wers 4);
• pole walki, z którego pochodzą „chwalebne blizny” i kalectwo (wers 5);
• nędza, w której patriota gotów jest żyć (wers 8);
• wnętrze człowieka, czyli umysł, w którym miłość ojczyzny „gnieździ” prawdziwe rozkosze (wersy 2 i 6);
• Warszawa, gdzie utwór wydrukowano w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” (1774);
• w Myszeidzie strofa towarzyszy wędrówce szczurzego króla Gryzomira, który przez Hercyńskie lasy wraca do ojczyzny, ku krajom sarmackim.

Kluczowe wątki

Miłość ojczyzny jako świętość. Pierwsze słowo wiersza to „Święta”. Krasicki podnosi uczucie patriotyczne do rangi wartości sakralnej, a forma hymnu, zarezerwowana kiedyś dla bóstw, to podkreśla.

Patriotyzm jako cecha ludzi szlachetnych. Według wersu 2 miłość ojczyzny czują „tylko umysły poczciwe”. Słowo „poczciwy” znaczyło dawniej tyle co cnotliwy, zacny, godny czci. Patriotyzm staje się więc sprawdzianem wartości człowieka.

Paradoks cierpienia. W wersach 3–6 to, co zwykle budzi lęk lub wstyd, zmienia znaczenie. Trucizny „smakują”, więzy nie hańbią, kalectwo uszlachetnia, a w umyśle rodzą się prawdziwe rozkosze. Wszystko to dzieje się „dla ciebie”, czyli z miłości do kraju.

Gotowość do poświęcenia. Ostatnie dwa wersy mówią, że warto żyć w nędzy, a nawet umrzeć, jeśli tylko można pomóc ojczyźnie. To najmocniejsza myśl utworu i jego puenta.

Ojczyzna w potrzebie. Słowa „wspomóc” i „wspierać” sugerują, że ojczyzna jest słaba i potrzebuje pomocy. Czytelnicy z lat 70. XVIII wieku mogli odnieść je do kraju osłabionego pierwszym rozbiorem.

Geneza utworu

W 1772 roku Prusy, Austria i Rosja dokonały pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej. Warmia, której biskupem był Krasicki, przypadła Prusom, a sam poeta stał się poddanym króla pruskiego Fryderyka II. Dwa lata później, w 1774 roku, w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” ukazała się strofa Święta miłości kochanej ojczyzny. Był to tygodnik wydawany w Warszawie przez Michała Grölla, związany z królem Stanisławem Augustem i z obiadami czwartkowymi, na których spotykali się pisarze i uczeni z kręgu króla. Według przekazów Krasicki odczytał utwór właśnie na jednym z takich obiadów.

Tradycja wiąże wiersz ze Szkołą Rycerską, czyli Korpusem Kadetów założonym przez Stanisława Augusta w 1765 roku w Warszawie. Szkoła kształciła synów niezamożnej szlachty na oficerów i urzędników, a jej wychowankiem był m.in. Tadeusz Kościuszko. Według tego przekazu Krasicki napisał strofę jako hymn dla kadetów. Krąży też legenda, że natchnieniem był stary żołnierz potrącony przez karetę biskupa. Umierając, mówił on o miłości ojczyzny i o bliznach z bitew. Ta opowieść nie ma jednak potwierdzenia w źródłach.

W 1775 roku ukazał się poemat heroikomiczny Myszeida, opowiadający o wojnie kotów z myszami i szczurami za czasów legendarnego króla Popiela. Krasicki umieścił w nim strofę o miłości ojczyzny w pieśni IX, jako dygresję narratora o szczurzym królu Gryzomirze, który z trudem wraca do ojczyzny. Kilka lat później poeta sam sparodiował swój hymn. W pieśni III Monachomachii (1778) pojawia się strofa „Wdzięczna miłości kochanej szklenice”, w której narrator wysławia szklanicę z trunkiem, powtarzając budowę i wiele zwrotów hymnu.

Znaczenie tytułu

Słowo „hymn” pochodzi z greki i oznacza uroczystą pieśń pochwalną. W starożytności śpiewano hymny na cześć bogów, w chrześcijaństwie na cześć Boga i świętych. Tytuł zapowiada więc, że adresatem utworu będzie coś godnego czci. Tym czymś okazuje się miłość ojczyzny, nazwana w pierwszym wersie „świętą”.

Tytuł nie brzmi „Hymn do ojczyzny”, tylko „Hymn do miłości ojczyzny”. Krasicki nie wysławia samego kraju, ale uczucie, które łączy z nim człowieka. W wydaniach i opracowaniach utwór występuje też pod nazwą wziętą od pierwszego wersu, Święta miłości kochanej ojczyzny, albo w skrócie Święta miłości.

Kompozycja, narracja, język

Utwór ma jedną strofę złożoną z ośmiu wersów jedenastozgłoskowych ze średniówką po piątej sylabie, np. „Święta miłości / kochanej ojczyzny”. Rymy układają się w schemat ABABABCC. Taka strofa to oktawa. Tą samą strofą Krasicki napisał całą Myszeidę. Rymy są żeńskie i dokładne, np. „ojczyzny – trucizny – blizny” oraz „poczciwe – niezelżywe – prawdziwe”. Ostatnie dwa wersy łączy osobny rym „wspierać – umierać”, dzięki czemu brzmią jak zamknięcie myśli.

Kompozycja ma trzy części. Pierwsze dwa wersy zawierają apostrofę do miłości ojczyzny i tezę, że czują ją tylko szlachetni ludzie. W wersach 3–6 pojawiają się cztery paradoksy pokazujące, jak miłość ojczyzny zmienia cierpienie w wartość. Puentę tworzą wersy 7–8, które mówią o gotowości do życia w nędzy i do śmierci. Podmiot liryczny nie mówi o sobie „ja”. Zwraca się do miłości w drugiej osobie („cię”, „ciebie”, „kształcisz”, „gnieździsz”), a ostatnie zdanie formułuje bezosobowo („Nie żal żyć”), tak że odnosi się ono do każdego patrioty.

Najważniejsze środki stylistyczne to apostrofa, uosobienie miłości ojczyzny, epitety („święta”, „kochanej”, „poczciwe”, „zjadłe”, „chwalebne”, „prawdziwe”), anafora („Dla ciebie”), powtórzenia („byle”, „nie żal”), paradoksy i zestawienia przeciwieństw („zjadłe smakują trucizny”, „Kształcisz kalectwo”), wykrzyknienie w wersie 2 i inwersja („rozkoszy prawdziwe”). Wiersz ma styl wysoki i podniosły. Dawne słowa wyjaśniają przypisy Wolnych Lektur. „Zjadły” to jadowity, „poczciwy” to zacny, a „niezelżywy” to taki, który nie hańbi.