Tango

O książce

Tango to dramat w trzech aktach Sławomira Mrożka, wydrukowany po raz pierwszy w 1964 roku w miesięczniku „Dialog”. Jest najczęściej wystawianą sztuką autora, w Polsce i za granicą.

Akcja rozgrywa się w mieszkaniu rodziny, w której wszystko stoi na głowie. Ojciec, Stomil, jest artystą awangardowym. Matka, Eleonora, sypia z Edkiem, prostakiem, który przesiaduje w ich domu i gra w karty. Babcia Eugenia nosi trampki i czapkę dżokejkę. Jedyną osobą, której to przeszkadza, jest syn, Artur, student medycyny. Postanawia przywrócić w domu dawny ład. Chce ożenić się z kuzynką Alą według wszystkich tradycyjnych reguł, a gdy to nie wystarcza, ogłasza, że rodziną musi rządzić siła. Tę siłę przejmuje jednak Edek, który na końcu zabija Artura i tańczy tango z wujem Eugeniuszem.

Sztuka jest groteską o rozpadzie wartości i o tym, jak w pustce po zburzonych zasadach wyrasta władza prymitywnej siły. Należy do kanonu lektur liceum i technikum.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się w jednym miejscu: w dużym, wysokim pokoju w mieszkaniu Stomila i Eleonory. Nie ma w tekście nazwy miasta ani kraju. Czas to współczesność autora, czyli lata sześćdziesiąte XX wieku. Wydarzenia zajmują niecałe dwie doby: akt I rozgrywa się rano, akt II w nocy po wydarzeniach aktu I, a akt III w dniu ślubu Artura i Ali.

W akcie I salon jest zagracony przedmiotami z różnych epok. Są tam katafalk, na którym przed laty leżał zmarły dziadek, dziecięcy wózek Artura i stara suknia ślubna, a na stole leżą klatka dla ptaków, resztki jedzenia i damski but. Meble ustawiono bez ładu. W akcie III pokój jest wysprzątany, a rodzina ubrana odświętnie, w stroje sprzed lat. W didaskaliach i rozmowach pojawiają się też inne pomieszczenia tego mieszkania: sypialnia Eleonory, w której Stomil gra w karty z Edkiem, pokój Stomila i kuchnia.

Kluczowe wątki

Bunt przeciw brakowi zasad. Artur wraca z wykładów i zastaje babcię, wuja i Edka przy kartach. Za karę kładzie babcię na katafalku, a wujowi wkłada na głowę klatkę. Rodzice nie rozumieją jego gniewu. W młodości walczyli o wolność obyczajową, łącznie z prawem do tańczenia tanga, i uważają, że wszystko już wywalczono. Artur odpowiada, że w świecie, w którym wolno wszystko, młody człowiek nie ma się przeciw czemu buntować.

Spisek z wujem. W nocy Artur i Eugeniusz zawiązują konspirację na rzecz przywrócenia porządku. Stary wuj, dotąd pozornie uległy, okazuje się konserwatystą, który tęskni za dawnym ładem.

Tragedia, która staje się farsą. Artur mówi ojcu o romansie Eleonory z Edkiem i daje mu rewolwer, żeby się zemścił. Stomil wchodzi do sypialni żony, ale zamiast strzelać, zaczyna grać w karty z Edkiem, Eleonorą i Eugenią. Artur rozumie, że w tym domu nawet zbrodnia z zazdrości jest niemożliwa.

Ślub. Artur oświadcza się Ali, a babcia daje im błogosławieństwo. W dniu ślubu wszyscy występują w dawnych strojach, a Edek zostaje przebrany za lokaja. Artur spóźnia się i przychodzi pijany. Oznajmia, że forma nie wystarczy, a światu potrzebna jest idea.

Władza i śmierć. Rodzina podsuwa Arturowi kolejne idee, ale żadna go nie przekonuje. Wtedy babcia Eugenia kładzie się na katafalku i umiera. Artur uznaje, że ideą jest władza nad życiem i śmiercią. Na wykonawcę swojej woli wybiera Edka.

Zwycięstwo Edka. Ala wyznaje, że zdradziła Artura z Edkiem. Artur w rozpaczy chce zabić rywala, ale Edek go uprzedza i zabija uderzeniami rewolwerem w tył głowy. Umierający Artur wyznaje, że kochał Alę. Edek wkłada jego marynarkę, zapowiada rządy siły, puszcza z magnetofonu tango La Cumparsita i tańczy z wujem Eugeniuszem.

Geneza utworu

W czerwcu 1963 roku Mrożek wyjechał z Polski do Włoch, oficjalnie na wakacje. Nie wrócił na stałe przez ponad trzydzieści lat. Tango było pierwszą sztuką, którą napisał po wyjeździe. Ukazało się w 11. numerze „Dialogu” w 1964 roku.

Premiery odbyły się w 1965 roku niemal jednocześnie w Belgradzie, Bydgoszczy i Warszawie. Warszawską inscenizację Erwina Axera w Teatrze Współczesnym, z premierą 7 lipca 1965 roku, zagrano kilkaset razy. Po 1968 roku, kiedy Mrożek publicznie zaprotestował przeciw udziałowi wojsk polskich w inwazji na Czechosłowację, jego sztuki zostały na kilka lat usunięte z polskich scen.

Sztuka powstała w czasie, gdy w Europie Zachodniej zaczynały się przemiany obyczajowe, a w Polsce Ludowej władza głosiła budowę nowego społeczeństwa. Mrożek pisał o obu zjawiskach: o pokoleniu, które zniszczyło stare normy i nie stworzyło nowych, oraz o tym, jak w takim świecie łatwo o dyktaturę.

Znaczenie tytułu

Tango było dla pokolenia Stomila i Eleonory symbolem buntu. W młodości tańczyli je wbrew zakazom rodziców, bo uchodziło za taniec nieprzyzwoity. Dla nich tango oznacza wolność zdobytą wbrew staremu porządkowi.

W finale tanga nie tańczą już buntownicy. Tańczy je Edek, nowy władca domu, z Eugeniuszem, który od razu przeszedł na jego służbę. Taniec, dawniej znak wolności, staje się tańcem zwycięzcy nad trupem pokonanego. W tangu jeden partner prowadzi, a drugi mu się podporządkowuje, tak jak Eugeniusz Edkowi.

Kompozycja, narracja, język

Dramat ma trzy akty i zachowuje jedność miejsca. Wygląd pokoju zmienia się z aktu na akt: od chaosu w akcie I do sztywnego ładu w dniu ślubu. Mrożek odwraca tradycyjny schemat konfliktu pokoleń. Tutaj to młody Artur broni tradycji, a rodzice reprezentują bunt.

Utwór jest tragifarsą z elementami groteski. Poważne tematy, takie jak śmierć, władza i zdrada, podane są w absurdalnych sytuacjach: babcia za karę leży na katafalku, zemsta z zazdrości zamienia się w partię kart, a zdjęcie rodzinne robi się aparatem, który od lat nie działa. Postacie mówią językiem potocznym przemieszanym z hasłami filozoficznymi, co daje efekt komiczny. Edek mówi niepoprawnie i prostacko, a Artur wygłasza długie, patetyczne tyrady.

Obszerne didaskalia opisują wnętrze, stroje i zachowania postaci. Stroje mają znaczenie symboliczne: babcia w trampkach i sukni z trenem pokazuje pomieszanie epok, a garnitur Artura – jego tęsknotę za formą. W finale marynarka Artura przechodzi na Edka jako znak przejęcia władzy.