Przygody Tomka Sawyera

O książce

Przygody Tomka Sawyera (w oryginale The Adventures of Tom Sawyer) to powieść amerykańskiego pisarza Marka Twaina. Ukazała się w 1876 roku, najpierw w czerwcu w Londynie, a w grudniu w Stanach Zjednoczonych. Akcja toczy się w małym miasteczku St. Petersburg nad rzeką Missisipi, którego pierwowzorem było Hannibal w stanie Missouri, gdzie dorastał autor. Początkowo sprzedawała się słabo, ale za życia autora żadna inna jego powieść nie rozeszła się w tak dużym nakładzie.

Bohaterem jest Tomek Sawyer, sierota wychowywany przez ciotkę Polly razem z przyrodnim bratem Sidem i kuzynką Mary. Tomek nie znosi szkoły, kościoła i mycia, za to uwielbia zabawy w piratów, zbójców i Robin Hooda. Jego najlepszym kompanem jest Huck Finn, syn miejscowego pijaka, który żyje bez żadnej opieki. Pewnej nocy chłopcy widzą na cmentarzu morderstwo. Ta tajemnica, a potem ukryty skarb mordercy, splatają się z wesołymi przygodami jednego lata.

Przygody Tomka Sawyera należą do przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą powieść, czyli wstęp autora, trzydzieści sześć rozdziałów polskiego przekładu i posłowie.

Cytaty pochodzą z przekładu Jana Bilińskiego, który Wolne Lektury udostępniają jako tekst z domeny publicznej według wydania Beskidzkiej Oficyny Wydawniczej z 1999 roku. W wykazie polskich przekładów w Wikipedii tłumacz figuruje jako Janosz Biliński, a przekład datowany jest na 1925 rok. Imiona brzmią w nim tak, jak przyjęło się w szkole, czyli Tomek, ciotka Polly, Huck, Becky. Przekład nazywa jednak mordercę zwykle pół-Indianinem Joe, jaskinię pieczarami Mac Dougala, a nauczyciel w szkole mówi do Tomka pełnym imieniem Tomasz. W opracowaniu piszemy Indianin Joe i jaskinia McDougala, bo te formy są dziś najczęstsze.

Czas i miejsce akcji

Powieść nie podaje roku. Twain we wstępie pisze, że opisuje zabobony panujące wśród dzieci i niewolników Zachodu w czasach, w których toczy się historia. Badacze sytuują akcję w latach trzydziestych lub czterdziestych XIX wieku, czyli w czasach dzieciństwa autora, gdy w Missouri istniało jeszcze niewolnictwo. Wszystkie wydarzenia mieszczą się w jednym lecie. Zaczynają się w piątek, w przeddzień bielenia parkanu, a kończą się tuż przed początkiem nowego roku szkolnego. Na procesie Tomek zeznaje, że morderstwo na cmentarzu zdarzyło się siedemnastego czerwca o północy. Wakacje zaczynają się po wieczorze egzaminacyjnym, a w środku lata przypada święto Czwartego Lipca.

Miejsca akcji:

• St. Petersburg, małe miasteczko nad Missisipi, a w nim dom ciotki Polly z ogrodem, parkanem, spiżarnią i drwalnią, ulice i rynek, na którym chłopcy toczą bitwy, oraz dom Jeffa Thatchera, w którego ogrodzie Tomek pierwszy raz widzi Becky,
• kościół ze szkółką niedzielną, w którym Tomek zdobywa Biblię, pudel siada na chrząszczu, a na koniec trzej „topielcy” zjawiają się na własnym pogrzebie,
• szkoła, mały drewniany budynek na uboczu, w którym uczy pan Dobbins i odbywa się wieczór egzaminacyjny,
• cmentarz na wzgórzu, około dwóch kilometrów od miasteczka, z grobem Hossa Williamsa i trzema wiązami,
• stara garbarnia, w której chłopcy podpisują krwią przysięgę milczenia,
• więzienie, mały ceglany budynek na skraju miasteczka nad bagnami, i budynek sądu, w którym toczy się proces Muffa Pottera,
• las i strumień za miastem, gdzie Tomek szuka zakopanych kulek i bawi się z Joe w Robin Hooda,
• rzeka Missisipi z tratwą, parowcem i promem oraz wyspa Jacksona, długa, wąska i zalesiona, kilka kilometrów w dół rzeki od miasteczka, na której chłopcy zakładają obóz piratów,
• wzgórze Cardiff z willą wdowy Douglas, domem starego Walijczyka i kamieniołomem,
• nawiedzony dom w dolinie nad potokiem Cichego Domu i uschnięte drzewo na wzgórzu, pod którym chłopcy kopią w poszukiwaniu skarbu,
• gospoda dla abstynentów z tajemniczym pokojem numer dwa, którego tylne drzwi wychodzą na ślepą uliczkę przy starej cegielni,
• szopa przy opuszczonej rzeźni, stodoła Bena Rogersa i beczki, w których sypia Huck,
• zatoka w lesie trzy kilometry powyżej miasta, gdzie przybija statek z uczestnikami pikniku,
• jaskinia McDougala, labirynt korytarzy z grotami nazywanymi „Salon”, „Katedra” i „Pałac Aladyna”, podziemnym wodospadem, komorą ze stalaktytami, źródłem i jeziorem, kryjówką skarbu pod skałą ze znakiem krzyża oraz otworem nad rzeką pięć kilometrów od wejścia,
• salon wdowy Douglas, w którym Tomek wysypuje na stół złoto.

Kluczowe wątki

Parkan i inne fortele. Za karę Tomek ma w sobotę pobielić długi parkan. Udaje, że malowanie to wielka przyjemność, i koledzy płacą mu za prawo do pracy jabłkiem, latawcem czy zdechłym szczurem. Zebrane skarby wymienia na kartki ze szkółki niedzielnej i dostaje Biblię, choć nie zna żadnego wersetu. Tomek doskonale wie, czym skusić kolegów i czym zaimponować dorosłym.

Tomek i Becky. Do miasteczka przyjeżdża Becky Thatcher, córka sędziego okręgowego. Tomek się zakochuje, „zaręcza się” z nią w pustej klasie, ale zaraz wygaduje się, że wcześniej chodził z Amy Lawrence. Dzieci kłócą się i godzą kilka razy. Najważniejszy jest dzień, w którym Tomek bierze na siebie karę za podartą przez Becky książkę nauczyciela.

Morderstwo na cmentarzu. O północy Tomek i Huck idą na cmentarz z martwym kotem, by usunąć brodawki. Widzą, jak doktor Robinson, Muff Potter i Indianin Joe wykopują zwłoki. W bójce Joe zabija doktora nożem Pottera i wmawia ogłuszonemu pijakowi, że to on zabił. Chłopcy przysięgają milczeć, ale sumienie nie daje Tomkowi spokoju.

Piraci na wyspie Jacksona. Urażony Tomek ucieka z Joe Harperem i Huckiem na wyspę, gdzie łowią ryby, palą fajki i przeżywają burzę. Miasteczko uznaje ich za utopionych. Chłopcy wracają w niedzielę i wchodzą do kościoła w trakcie własnego nabożeństwa żałobnego.

Proces Muffa Pottera. Gdy wszystko wskazuje na to, że Potter zostanie skazany, Tomek łamie przysięgę i zeznaje w sądzie, co widział. Indianin Joe wyskakuje przez okno i znika.

Skarb i jaskinia. Szukając skarbów w nawiedzonym domu, Tomek i Huck widzą, jak Joe, przebrany za głuchoniemego Hiszpana, odkopuje skrzynię złota. Huck ratuje wdowę Douglas przed jego zemstą. Tomek i Becky gubią się w jaskini McDougala i po trzech dniach Tomek odnajduje wyjście. Joe umiera w zamkniętej jaskini, a chłopcy odnajdują tam skrzynię z ponad dwunastoma tysiącami dolarów.

Geneza utworu

Mark Twain, czyli Samuel Langhorne Clemens, spędził dzieciństwo w Hannibal nad Missisipi. W latach siedemdziesiątych XIX wieku mieszkał już w Hartford w stanie Connecticut i był znanym autorem relacji z podróży. Obrazy z dzieciństwa odżyły w nim, gdy spisywał wspomnienia z życia na rzece i wymieniał listy z kolegą z lat szkolnych, Willem Bowenem. Wstęp do powieści podpisał „Hartford, 1876”. Pisze w nim, że większość przygód wydarzyła się naprawdę, Huck Finn jest „portretem z natury”, a Tomek łączy cechy trzech znanych mu chłopców.

Według biografów Tomek ma wiele cech samego Twaina oraz jego szkolnych kolegów, Johna Briggsa i Willa Bowena. Pierwowzorem Hucka był Tom Blankenship, chłopiec z Hannibal. Nazwisko bohatera Twain zapożyczył od Toma Sawyera, strażaka z San Francisco, którego poznał w 1863 roku. Wcześniej parodiował w krótkich szkicach umoralniające opowiastki dla dzieci. W jego wersji wzorowy chłopiec nie dostaje żadnej nagrody, a niegrzeczny kończy bogaty i szanowany. Tomek łączy cechy urwisa i chłopca o dobrym sercu. Jaskinia McDougala ma pierwowzór w jaskini pod Hannibal, dziś nazywanej Jaskinią Marka Twaina. Na jej ścianie zachował się napis „Sam Clemens”, wyryty przez samego pisarza.

W listopadzie 1875 roku Twain oddał rękopis wydawcy Elishy Blissowi z American Publishing Company. Ilustracje przygotował True Williams. Wydanie londyńskie, bez ilustracji, ukazało się w czerwcu 1876 roku, a amerykańskie w grudniu tego roku. Szybko pojawiły się nielegalne przedruki, między innymi w Kanadzie, co odbiło się na sprzedaży. Twain wrócił później do bohaterów w Przygodach Hucka Finna (1884), a także w Tomku Sawyerze za granicą (1894) i Tomku Sawyerze detektywem (1896).

Pierwszy polski przekład, Heleny Ros, ukazał się w 1901 roku. Później powieść tłumaczyli między innymi Janosz (Jan) Biliński, Marceli Tarnowski, Kazimierz Piotrowski, Zbigniew Batko i Paweł Beręsewicz. Ekranizowano ją wiele razy, na przykład w 1938 roku w Hollywood, w 1973 roku jako musical z Jodie Foster w roli Becky i w 1981 roku w Związku Radzieckim.

Znaczenie tytułu

Tytuł zapowiada opowieść o przygodach jednego chłopca. Nie chodzi o jedną wielką wyprawę, lecz o ciąg zdarzeń z jednego lata. Są wśród nich drobne psoty, jak bielenie parkanu czy kot napojony lekarstwem, i wydarzenia naprawdę groźne, jak morderstwo, proces i błądzenie w jaskini. Tomek przeżywa je z równym przejęciem, bo dla niego zabawa w piratów i prawdziwe niebezpieczeństwo należą do tego samego świata.

Słowo „przygody” ma też drugie znaczenie. Tomek wciąż wymyśla przygody, czerpiąc je z książek o piratach, zbójcach i Robin Hoodzie. W pewnej chwili wymyślone przygody zamieniają się w prawdziwe. Twain podkreśla to w posłowiu. Pisze, że kończy powieść w tym miejscu, bo opisuje przygody chłopca, a dalej byłyby to już przygody mężczyzny.

Kompozycja, narracja, język

Powieść otwiera krótki wstęp autora, a zamyka posłowie. W oryginale ma trzydzieści pięć rozdziałów. Przekład Bilińskiego dzieli szesnasty rozdział na dwa i ma ich trzydzieści sześć, dlatego od rozdziału siedemnastego numeracja polska jest o jeden wyższa od angielskiej. Akcja biegnie chronologicznie przez jedno lato. Pierwsze rozdziały to osobne obrazki z życia miasteczka, ale z czasem łączą się w kilka wątków. Morderstwo na cmentarzu prowadzi do procesu, proces do ucieczki Indianina Joe, a jego ukryty skarb do jaskini, w której gubią się Tomek i Becky. Kulminacją są scena w sądzie i trzy dni w jaskini.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Często komentuje wydarzenia z ironią i zwraca się do czytelnika. Po kompromitacji Tomka w szkółce niedzielnej proponuje, by „spuścić zasłonę miłosierdzia” na tę scenę. Z humorem opisuje kazanie pastora, popisy dorosłych przed sędzią czy wypracowania panien na egzaminie. Twain we wstępie pisze, że chciał zabawić młodzież, a dorosłym przypomnieć, jacy sami byli w dzieciństwie.

Przekład w wydaniu z 1999 roku ma język żywy i potoczny. Chłopcy mówią „super” i „na mur-beton”. Jim, czarnoskóry chłopiec na służbie u ciotki, mówi łamaną polszczyzną, a przysięga chłopców jest pełna błędów ortograficznych. Powieść, tak jak jej oryginał, używa słów „Murzyn” i „mieszaniec”, typowych dla XIX wieku i dziś uznawanych za obraźliwe. Krytycy zwracają też uwagę, że postać Indianina Joe powiela krzywdzący stereotyp Indianina z natury złego.