Ania z Zielonego Wzgórza

O książce

Ania z Zielonego Wzgórza to powieść kanadyjskiej pisarki Lucy Maud Montgomery, wydana w 1908 roku w Bostonie. Pierwszy polski przekład, autorstwa Rozalii Bernsztajnowej (w wydaniach także: Bernsteinowej), ukazał się w 1911 roku w warszawskim wydawnictwie M. Arcta. To z niego pochodzą polskie imiona i nazwy, które znają kolejne pokolenia czytelników: Maryla, Mateusz, Zielone Wzgórze.

Starsze rodzeństwo Cuthbertów, Maryla i Mateusz, postanawia wziąć z sierocińca chłopca do pomocy w gospodarstwie. Z powodu pomyłki na stacji czeka jednak jedenastoletnia Ania Shirley: chuda, piegowata, rudowłosa, gadatliwa i obdarzona wyobraźnią, która zamienia każdą drogę w aleję, a każdy staw w jezioro. Maryla chce ją odesłać, Mateusz chce ją zatrzymać i w końcu Ania zostaje.

Powieść opowiada o pięciu latach życia Ani w Avonlei: o przyjaźni z Dianą Barry, o sporze z Gilbertem Blythe’em, o kolejnych wpadkach, które ściągają na nią gniew Maryli, i o nauce w seminarium nauczycielskim. Kończy się dojrzałą decyzją szesnastoletniej dziewczyny, która dla Maryli rezygnuje z własnych planów.

Czas i miejsce akcji

Czas. Powieść nie podaje dat. Akcja obejmuje pięć lat, od przyjazdu jedenastoletniej Ani wiosną do lata, w którym ma szesnaście lat, i toczy się pod koniec XIX wieku. Rytm opowieści wyznaczają pory roku: kwitnące wiśnie, październikowe klony, zimowe wieczory, wiosenne konwalie.

Miejsca akcji.

Avonlea, fikcyjna wieś na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie, wzorowana na Cavendish, gdzie dorastała autorka. W Avonlei leży Zielone Wzgórze, dom Cuthbertów z pokoikiem Ani na facjatce, a obok dom Barrych, szkoła, kościół, plebania i dom pani Linde.

Miejsca nazwane przez Anię: Aleja Zakochanych, Jezioro Lśniących Wód, Las Duchów, Źródło Nimf Leśnych, Królowa Śniegu, czyli wiśnia pod oknem.

Stacja kolejowa w Szerokiej Rzece, gdzie Mateusz odbiera Anię, oraz Białe Piaski z domem pani Spencer i hotelem, w którym Ania recytuje na koncercie.

Carmody, sąsiednie miasteczko ze sklepami i stacją kolejki.

Charlottetown, stolica wyspy: tu Ania odwiedza pannę Józefinę Barry i uczy się w seminarium nauczycielskim.

Nowa Szkocja, gdzie Ania spędziła dzieciństwo u obcych ludzi i w sierocińcu w Hopeton, znana z jej opowieści.

Kluczowe wątki

Adopcja i przynależność. Ania przyjeżdża przekonana, że nikt jej nigdy nie chciał. Maryla zatrzymuje ją najpierw z poczucia obowiązku, potem z przywiązania, którego długo nie umie okazać. Na końcu to Ania zostaje przy Maryli, gdy ta potrzebuje pomocy.

Wyobraźnia. Ania nadaje nazwy drzewom i stawom, wymyśla przyjaciółki w szybie szafy i w echu, zamienia nudne lekcje w romantyczne opowieści. Wyobraźnia daje jej siłę, ale też wpędza w kłopoty: przez nią zapomina o sosie, boi się Lasu Duchów i omal nie tonie jako Elaine.

Przyjaźń z Dianą. Dziewczynki przysięgają sobie wieczną przyjaźń, a potem przeżywają rozłąkę, gdy matka Diany, po tym jak Ania przypadkiem upiła córkę nalewką, zabrania im się spotykać. Pojednanie przychodzi, gdy Ania ratuje życie małej siostry Diany.

Rywalizacja z Gilbertem. Kiedy po wakacjach Gilbert wraca do szkoły, woła za Anią „Marchewka!”, a ona rozbija mu tabliczkę na głowie. Przez lata nie odzywa się do niego, choć rywalizuje z nim o pierwsze miejsce w klasie. Pogodzą się dopiero w ostatnim rozdziale.

Wychowanie przez błędy. Ania obraża panią Linde, zakłada kapelusz z kwiatami do kościoła, przyznaje się do kradzieży broszki, której nie wzięła, piecze ciasto z kroplami walerianowymi i farbuje włosy na zielono.

Nauka i ambicja. Panna Stacy przygotowuje najzdolniejszych uczniów do egzaminu do seminarium. Ania zdaje razem z Gilbertem na pierwszym miejscu, a potem zdobywa stypendium Avery’ego. Śmierć Mateusza i choroba oczu Maryli zmieniają jej plany.

Geneza utworu

Montgomery zapisała w swoim notatniku pomysł o małżeństwie, które chciało przyjąć z sierocińca chłopca, a dostało dziewczynkę. Wróciła do tej notatki wiosną 1905 roku i napisała powieść, osadzając ją w krajobrazie Cavendish na Wyspie Księcia Edwarda, gdzie wychowywali ją dziadkowie. Pierwowzorem Zielonego Wzgórza był dom jej krewnych, rodzeństwa Macneillów, dziś muzeum.

Kilka wydawnictw odrzuciło rękopis. Książkę wydało dopiero w 1908 roku bostońskie wydawnictwo L.C. Page, a sukces był natychmiastowy. Montgomery napisała potem kolejne tomy o losach Ani, od „Ani z Avonlea” do „Ani ze Złotego Brzegu”.

Znaczenie tytułu

Zielone Wzgórze to nazwa gospodarstwa Cuthbertów. W oryginale nazywa się ono Green Gables, czyli dosłownie „zielone szczyty” (chodzi o zielone ściany szczytowe domu). Rozalia Bernsztajnowa przełożyła tę nazwę jako „Zielone Wzgórze” i tak przyjęła się w polszczyźnie. W 2022 roku Anna Bańkowska w nowym przekładzie wróciła do dosłownego znaczenia, nadając książce tytuł „Anne z Zielonych Szczytów”, co wywołało szeroką dyskusję.

Tytuł mówi to samo, co Ania na koncercie w hotelu: że nie chciałaby być nikim innym niż Anią z Zielonego Wzgórza.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma 38 rozdziałów. W przekładzie Bernsztajnowej podzielona jest na dwie części po 19 rozdziałów. Kolejne rozdziały są często zamkniętymi epizodami: przygodą, wpadką albo przełomem, po którym Ania coś rozumie. Całość łączy chronologia i powolna przemiana bohaterki.

Narrator trzecioosobowy patrzy na zdarzenia z życzliwym humorem. Często oddaje głos samej Ani, której monologi, pełne wykrzykników, pytań i „najcudowniejszych” słów, zajmują całe strony. Kontrastują z nimi krótkie odpowiedzi Maryli i jąkające się zdania Mateusza.

Montgomery wiele miejsca poświęca przyrodzie wyspy. Opisy kwitnących sadów, jesiennych lasów i zachodów słońca są w powieści ważne, bo przez nie widać, jak Ania patrzy na świat.