Wiersze dla dzieci
Opracowanie czternastu najbardziej znanych wierszy dla dzieci Juliana Tuwima, od „Lokomotywy” i „Ptasiego radia” po „Okulary”, „Zosię Samosię” i „Pana Maluśkiewicza i wieloryba”. Wiersze bawią rytmem i dźwiękiem, a przy okazji z humorem pokazują ludzkie wady.
Materiały do lektury
O książce
Julian Tuwim napisał wiele wierszy dla dzieci. W rozporządzeniu z 2017 roku Wiersze dla dzieci stoją na liście propozycji lektur dla klas 1–3 z zakresem „całość”. Rozporządzenie nie podaje jednak żadnych tytułów. W szkole czyta się więc zwykle wybór utworów, a ich listę ustala nauczyciel. Na tej stronie omawiamy czternaście wierszy, które najczęściej trafiają do podręczników, czytanek i szkolnych przedstawień. Te tytuły rodzice i dzieci najczęściej wpisują też w wyszukiwarkę.
Omawiamy kolejno Lokomotywę, Rzepkę, Ptasie radio, Abecadło, Okulary, Słonia Trąbalskiego, Zosię Samosię, Dyzia marzyciela, wiersz O Grzesiu kłamczuchu i jego cioci, Pana Maluśkiewicza i wieloryba, Kotka, Kapuśniaczek, Idzie Grześ i Spóźnionego słowika. Każdy wiersz ma osobny fragment w streszczeniu i w planie. Teksty innych wierszy dla dzieci, na przykład Figielka, Pstryka albo Ptasich plotek, znajdziesz na Wolnych Lekturach.
Uwaga na częstą pomyłkę. Na straganie i Kaczka dziwaczka to wiersze Jana Brzechwy, a nie Tuwima. Obaj poeci pisali dla dzieci w tym samym czasie i ich utwory często stoją obok siebie w jednej książce.
Tuwim zmarł w 1953 roku. Od 1 stycznia 2024 roku prawie wszystkie jego utwory należą więc do domeny publicznej i każdy może je swobodnie czytać i cytować. Fragmenty wierszy przytaczamy według tekstów z Wolnych Lektur.
Czas i miejsce akcji
Każdy wiersz ma własne miejsce i własny czas. Zwykle nie wiadomo, kiedy dzieje się historia, tak jak w bajce. Najbardziej znane utwory ukazały się w latach 1936–1939. Świat wierszy przypomina Polskę tamtych lat. Jeżdżą parowozy, w domach gra radio, na kopercie nakleja się znaczek z Belwederem, a po ulicy jadą obok siebie taksówka, powóz i autobus.
W omawianych wierszach spotykamy takie miejsca:
- stacja kolejowa, a potem tory, most, góry, tunel, pola i las, przez które pędzi pociąg (Lokomotywa);
- ogród, w którym dziadek posadził rzepkę, podwórko kurki, wąska ścieżka gąski i droga, po której skakała żabka (Rzepka);
- brzozowy gaj, z którego nadaje ptasie radio (Ptasie radio);
- piec, z którego spadło abecadło, i kąty, po których rozsypały się litery (Abecadło);
- mieszkanie pana Hilarego z szafami, kanapą, piecem, kominem, mysią dziurą, pianinem i lusterkiem (Okulary);
- dom słonia Trąbalskiego, dom państwa Krokodylów, gdzie podaje się wodę z Nilu, oraz adwokat, szewc, rejent i kuźnia kowala (Słoń Trąbalski);
- szkoła, której Zosia nie potrzebuje, oraz Kraków, Warta i Śląsk z jej odpowiedzi (Zosia Samosia);
- łąka i błękitne niebo z obłokami (Dyzio marzyciel);
- dom cioci, czerwona skrzynka pocztowa i ulica, którą według Grzesia szły tłumy, a także Łódź z adresu na kopercie (O Grzesiu kłamczuchu i jego cioci);
- Gdynia z portem, morze, wyspa, która okazuje się nosem wieloryba, i Warszawa (Pan Maluśkiewicz i wieloryb);
- miseczka po mleku i rzeka mleka ze snu kotka (Kotek);
- jesienne miasto z rynnami, kałużami, szybami i drutem, po którym jeździ kropla (Kapuśniaczek);
- wieś i dom Grzesia (Idzie Grześ);
- gniazdko na akacji i lasek, którego cień przyprawia słowiczą kolację (Spóźniony słowik).
Kluczowe wątki
Zabawa dźwiękiem. W Lokomotywie słychać sapanie parowozu i stukot kół. W Ptasim radiu ptaki ćwierkają, kukają i stukają. Słowa naśladują odgłosy, a wiersz najlepiej czytać na głos.
Śmieszne wady. Pan Hilary szuka okularów, które ma na nosie. Słoń Trąbalski zapomina nawet własnego imienia. Zosia uważa, że wszystko wie, a Grześ zmyśla coraz więcej szczegółów. Tuwim nie poucza wprost. Pozwala dziecku samemu zobaczyć, co jest śmieszne.
Wspólna praca. W Rzepce dziadek nie daje rady sam. Pomagają mu babcia, wnuczek i coraz mniejsze zwierzęta. Rzepka wyskakuje z ziemi dopiero wtedy, gdy ciągną wszyscy razem.
Marzenia i wyobraźnia. Dyzio widzi na niebie krem i lody. Kotek śni o rzece mleka. Mały deszczyk chciałby być wielką ulewą. Pan Maluśkiewicz wierzy, że w łupince orzecha dopłynie do wieloryba.
Przyroda i zwierzęta. W wierszach występują ptaki, kot, pies, słoń, wieloryb, a nawet jesienny deszcz. Zwierzęta rozmawiają ze sobą i postępują jak ludzie. Mają swoje radio, milicję, kolacje i kłopoty rodzinne.
Geneza utworu
Julian Tuwim był znanym poetą, autorem tekstów do kabaretów i piosenek. W latach trzydziestych drukował wiersze dla dzieci między innymi w tygodniku „Wiadomości Literackie”. W numerze z 12 kwietnia 1936 roku wydrukowano tam pierwszy raz Lokomotywę i Ptasie radio. Ten drugi wiersz miał wtedy tytuł Ptasie radjo i rysunki Jadwigi Hładkówny. Jeszcze w tym samym roku pismo ogłosiło wiersz O słoniu bez pamięci, który znamy dziś jako Słonia Trąbalskiego.
Lokomotywa, Rzepka i Ptasie radio trafiły razem do jednej książki w 1938 roku, nakładem wydawnictwa J. Przeworskiego. Również w 1938 roku wyszedł zbiór wierszy Słoń Trąbalski z ilustracjami Janiny Jankowskiej. Rzepka powstała na podstawie starej bajki rosyjskiej. Pan Maluśkiewicz i wieloryb ukazał się w 1939 roku w tygodniku „Gazetka Miki” z rysunkami Jana Marcina Szancera. W wydaniach powojennych zmieniono w nim ostatnią zwrotkę. Książkowo wydał go Czytelnik w 1950 roku.
Wiele wierszy Tuwima stało się później piosenkami i filmami. Witold Lutosławski skomponował w 1947 roku Piosenki dziecinne, wśród nich Kotka i Idzie Grześ, oraz pieśń Spóźniony słowik. Lokomotywa doczekała się filmów rysunkowych z 1957 i 1976 roku, a Pan Maluśkiewicz i wieloryb z 1958 roku.
Znaczenie tytułu
Tytuł Wiersze dla dzieci pochodzi z listy lektur, a nie od Tuwima. Oznacza wszystkie jego utwory pisane z myślą o najmłodszych. Na Wolnych Lekturach część z nich zebrano w tomie Lokomotywa i inne wiersze dla dzieci.
Tytuły poszczególnych wierszy są proste. Najczęściej nazywają bohatera, na przykład Kotek, Zosia Samosia, Słoń Trąbalski. Czasem mówią, co go wyróżnia. Dyzio jest marzycielem, Grześ kłamczuchem, a słowik się spóźnił. Okulary wskazują przedmiot, wokół którego kręci się cała historia. Przezwisko „Samosia” powstało od słowa „sama”, które Zosia ciągle powtarza. Nazwisko Maluśkiewicz pochodzi od słowa „maluśki”, a Trąbalski od trąby. Słowo „kapuśniaczek” to zdrobnienie od „kapuśniak”, czyli drobny, długo padający deszcz.
Kompozycja, narracja, język
Wiersze są rymowane i mają wyraźny rytm, dlatego łatwo je zapamiętać. Rymy są zwykle parzyste. Wiele utworów opowiada krótką historię z zaskakującym zakończeniem, czyli puentą. Pan Hilary ma okulary na nosie, Grześ nie dostał żadnego listu, a wyspa okazuje się nosem wieloryba.
Tuwim chętnie stosuje wyrazy dźwiękonaśladowcze, czyli onomatopeje. W Lokomotywie są to „buch”, „uff”, „tak to to”, w Ptasim radiu „ćwir”, „kuku” i „stuku puku”. Długie wersy Lokomotywy są coraz szybsze, jakby pociąg przyspieszał. W Rzepce każda zwrotka powtarza wyliczankę i dokłada nową osobę, więc wiersz rośnie razem z kolejką pomocników.
Bohaterowie często mówią sami. Wiersz O Grzesiu kłamczuchu i jego cioci to rozmowa, w Zosi Samosi są pytania i odpowiedzi jak w szkole. Poeta lubi zdrobnienia, na przykład „tyciuteńki”, „łódeczka”, „szczeniaczek”. Tworzy też zabawne nowe słowa, takie jak „pitpilitać” i „pimpilić” w Ptasim radiu. Zwierzęta i rzeczy zachowują się jak ludzie. Litery łamią sobie nogi, a deszczyk marzy, że dorośnie. Taki zabieg nazywa się uosobieniem.
Bohaterowie — Wiersze dla dzieci
O autorze
Julian Tuwim (1894–1953)
Polski poeta, satyryk i tłumacz, współzałożyciel grupy Skamander, autor „Kwiatów polskich”, „Balu w Operze” i najbardziej znanych polskich wierszy dla dzieci, takich jak „Lokomotywa” i „Ptasie radio”. Żył w latach 1894–1953.
Twórczość — Julian TuwimCzęste pytania — Wiersze dla dzieci
Kto napisał wiersze „Lokomotywa”, „Ptasie radio” i „Okulary”?
Julian Tuwim, polski poeta urodzony w 1894 roku w Łodzi. Pisał wiersze dla dorosłych, teksty kabaretowe i piosenki, a w latach trzydziestych także wiersze dla dzieci.
Które wiersze omawia to opracowanie?
Czternaście. Są to „Lokomotywa”, „Rzepka”, „Ptasie radio”, „Abecadło”, „Okulary”, „Słoń Trąbalski”, „Zosia Samosia”, „Dyzio marzyciel”, „O Grzesiu kłamczuchu i jego cioci”, „Pan Maluśkiewicz i wieloryb”, „Kotek”, „Kapuśniaczek”, „Idzie Grześ” i „Spóźniony słowik”.
Czy w szkole trzeba przeczytać wszystkie wiersze dla dzieci Tuwima?
Nie. Lista lektur podaje „Wiersze dla dzieci” w całości, ale nie wymienia tytułów. Nauczyciel wybiera zwykle kilka utworów. My omawiamy te, które dzieci spotykają w podręcznikach najczęściej i o które rodzice najczęściej pytają w wyszukiwarce.
Czy „Na straganie” i „Kaczka dziwaczka” to wiersze Tuwima?
Nie. Oba napisał Jan Brzechwa. Wiersze obu poetów często są wydawane razem, dlatego łatwo je pomylić.
Kiedy powstała „Lokomotywa”?
Pierwszy raz wydrukowano ją 12 kwietnia 1936 roku w tygodniku „Wiadomości Literackie”. W 1938 roku ukazała się w książce razem z „Rzepką” i „Ptasim radiem”.
Ile wagonów ciągnie lokomotywa?
W wierszu jest mowa o około czterdziestu wagonach. Poeta wylicza, co jest w pierwszych dziesięciu, a o reszcie mówi, że sam nie wie, co się w nich mieści.
Co to jest onomatopeja?
To wyraz, który naśladuje jakiś dźwięk, na przykład „buch”, „ćwir” albo „kukuryku”. „Lokomotywa” i „Ptasie radio” są pełne takich słów.
Kto pomagał dziadkowi wyciągnąć rzepkę?
Babcia, wnuczek, szczeniak Mruczek, kotka Kicia, kurka, gąska, bocian, żabka i kawka. Rzepka wyskoczyła z ziemi dopiero wtedy, gdy ciągnęli wszyscy razem.
Gdzie były okulary pana Hilarego?
Na jego własnym nosie. Pan Hilary przeszukał cały dom i chciał wzywać policję, a zobaczył okulary dopiero w lusterku.
Jak skończyła się audycja ptasiego radia?
Kłótnią. Wszystkie ptaki zaczęły się bić o ziarnka, piórka i sznurki do gniazd, więc przyleciała ptasia milicja i audycja się skończyła.
Czego uczą wiersze o Zosi Samosi i o Grzesiu kłamczuchu?
Wiersz o Zosi pokazuje, że bez nauki łatwo się ośmieszyć. Wiersz o Grzesiu pokazuje, że kłamstwo łatwo wychodzi na jaw, nawet gdy kłamczuch dodaje mnóstwo szczegółów.
Co to jest kapuśniaczek?
Drobny, mżący deszcz, zwykle jesienny. W wierszu Tuwima taki deszczyk marzy, że stanie się wielką ulewą.
Skąd wzięliśmy fragmenty wierszy?
Z biblioteki internetowej Wolne Lektury. Od 2024 roku prawie cała twórczość Tuwima jest w domenie publicznej, więc jego wiersze można bezpłatnie czytać i cytować.
Czy wiersze Tuwima mają wersje muzyczne i filmowe?
Tak. Witold Lutosławski ułożył w 1947 roku muzykę między innymi do „Kotka”, „Idzie Grześ” i „Spóźnionego słowika”. „Lokomotywa” ma filmy rysunkowe z 1957 i 1976 roku, a „Pan Maluśkiewicz i wieloryb” z 1958 roku.
Do jakiego rodzaju literackiego zaliczamy te wiersze?
To wiersze, czyli utwory pisane wersem, z rymem i rytmem. Wiele z nich opowiada krótką historię z bohaterem, więc łączą cechy liryki i epiki.