Baśnie
Opracowanie obejmuje dziewięć baśni Hansa Christiana Andersena w przekładzie Cecylii Niewiadomskiej, od „Calineczki” po „Dziewczynkę z zapałkami”. Ich bohaterowie często są odrzuceni albo biedni i długo czekają na odrobinę ciepła i życzliwości.
Hans Christian Andersen, Baśnie. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Baśnie Hansa Christiana Andersena to zbiór krótkich utworów, które duński pisarz wydawał przez blisko czterdzieści lat. Pierwszy zeszyt, Baśnie opowiedziane dla dzieci (Eventyr, fortalte for Børn), ukazał się w Kopenhadze w 1835 roku. Kolejne tomy Andersen wydawał aż do 1872 roku. Jego baśnie przełożono na ponad sto dwadzieścia języków, a postacie takie jak brzydkie kaczątko czy mała syrenka zna niemal każde dziecko.
W podstawie programowej z 2017 roku, zmienionej w 2024 roku, Baśnie Andersena „do wyboru” otwierają listę lektur proponowanych do wspólnego i indywidualnego czytania w klasach I–III. Nowa podstawa z 2026 roku, która obowiązuje już w klasie IV, każe poznać baśnie ważne dla kultury światowej, ale nie wymienia tytułów. Wybór baśni należy więc do nauczyciela. Dlatego opracowanie, tak jak przy bajkach Krasickiego, obejmuje wybór. Omawiamy dziewięć baśni, które najczęściej czyta się w szkole i które są w zbiorze Wolnych Lektur. Są to Calineczka, Mała syrenka, Słowik, Bąk i piłka, Brzydkie kaczątko, Choinka, Królowa śniegu, Czerwone buciki i Dziewczynka z zapałkami. Opisujemy je w kolejności, w jakiej ukazały się po duńsku, od 1835 do 1845 roku.
Zbiór Wolnych Lektur nie zawiera kilku znanych baśni, takich jak Nowe szaty cesarza, Księżniczka na ziarnku grochu, Dzikie łabędzie, Dzielny ołowiany żołnierz czy Krzesiwo. Nie ma ich też w tym opracowaniu. Jeśli nauczyciel zada którąś z nich, trzeba sięgnąć po wydanie książkowe.
Cytaty pochodzą z przekładu Cecylii Niewiadomskiej, nauczycielki i pisarki z przełomu XIX i XX wieku. Wolne Lektury udostępniają go według wydania Gebethnera i Wolffa z 1931 roku. Niewiadomska opowiada baśnie swobodnie i miejscami je zmienia. Baśń o syrenie ma u niej tytuł Mała syrenka, ale bohaterkę tłumaczka nazywa po prostu Syreną. Tytułową królową śniegu pisze małą literą, a dziewczynkę z Czerwonych bucików nazywa Karusią, choć w oryginale ma na imię Karen. Baśń o drzewku, które ludzie ścinają na święta, ma u niej tytuł Choinka. W Królowej śniegu Finkę zastąpiła Eskimoska, a piosenkę o różach polski wierszyk „Co ja kocham na tym świecie?”. W Słowiku książkę o ptaku przysyła cesarzowi Dalajlama, a u Andersena cesarz Japonii.
Czas i miejsce akcji
Baśnie nie mają dat. Zaczynają się zwykle od słów w rodzaju „była sobie” albo „żył sobie niegdyś” i dzieją się w świecie, w którym zwierzęta, rośliny i przedmioty mówią. Akcja często biegnie razem z porami roku. Brzydkie kaczątko wykluwa się latem, cierpi jesienią i zimą, a wiosną okazuje się łabędziem. Calineczka spędza lato pod liściem koniczyny, a zimę w norze myszy. Dziewczynka z zapałkami umiera w ostatni wieczór roku, a ludzie znajdują ją w Nowy Rok. W Słowiku mija rok, a potem jeszcze pięć lat. W Bąku i piłce upływa kilka lat.
Tylko dwie baśnie wskazują kraj. Słowik dzieje się w Chinach, a jaskółka z Calineczki wraca na koniec do Danii, do domu narratora. Miejsca akcji w omawianych baśniach to:
- dom dobrej kobiety, mieszkanie ropuchy w błocie nad strumieniem, liść wodnej lilii, drzewo chrabąszcza, łąka i las, pole ze ścierniskiem, nora myszy polnej i korytarz kreta, ciepłe kraje z białym marmurowym pałacem nad jeziorem oraz kwiat króla elfów (Calineczka),
- dno morza z pałacem króla morza o koralowych murach, ogród syren, powierzchnia morza ze statkiem królewicza, brzeg z białą świątynią, pałac królewicza, siedziba wiedźmy za wirami i lasem polipów, stolica sąsiedniego króla, statek weselny i przestworza (Mała syrenka),
- Chiny, porcelanowy pałac cesarza z ogrodem, las nad morzem, w którym śpiewa słowik, kuchnia pałacowa i sypialnia chorego cesarza (Słowik),
- pudełko z zabawkami, ogród, rynna i śmietnik (Bąk i piłka),
- wieś ze starym zamkiem otoczonym wodą, kacze podwórze, błoto dzikich kaczek, chatka staruszki, jezioro, zamarznięta woda, chata wieśniaka i ogród z wielkim stawem, w którym pływają łabędzie (Brzydkie kaczątko),
- las, podwórze w mieście, gdzie składa się ścięte drzewka, pokój w bogatym domu, ciemna komórka i podwórze przy ogrodzie (Choinka),
- stare miasto z poddaszem i ogródkiem na dachu, rynek, rzeka, domek i ogród wróżki, pałac księżniczki, las i zamek zbójców, chatki Laponki i Eskimoski, ogród królowej i lodowy pałac na biegunie (Królowa śniegu),
- dom starej pani, sklep szewca, kościół i cmentarz, bal w mieście, ciemny las, pola, chata kata i plebania (Czerwone buciki),
- zaśnieżone ulice miasta i kąt między dwoma domami, a w wizjach ciepły pokój z piecem, stół z pieczoną gęsią i choinka (Dziewczynka z zapałkami).
Kluczowe wątki
Inność i odrzucenie. Brzydkie kaczątko jest za duże i niezgrabne, więc dziobią je kury, a w końcu odpycha nawet matka. Chrabąszczówny uznają Calineczkę za szkaradną, bo ma tylko dwie nogi i nie ma rożków. Obie postacie długo szukają miejsca, w którym ktoś je przyjmie.
Miłość, która pokonuje zło. Gerda idzie boso przez pół świata, żeby odnaleźć Kaja. Pomagają jej wrona, księżniczka, mała zbójniczka i ren. W lodowym pałacu jej łzy roztapiają serce chłopca i wypłukują z niego okruch czarodziejskiego lustra.
Poświęcenie. Mała syrenka oddaje głos i znosi ból przy każdym kroku, żeby być blisko królewicza i zdobyć nieśmiertelną duszę. Gdy siostry dają jej nóż, nie zabija ukochanego i woli zginąć. Calineczka ratuje zmarzniętą jaskółkę, choć kret i mysz gardzą ptakami.
Prawdziwa sztuka i sztuczny blask. Szary słowik z lasu śpiewa z serca, a sztuczny ptak z brylantami powtarza w kółko jedną melodię. Dwór woli zabawkę, ale gdy cesarz umiera, tylko żywy słowik umie przegnać śmierć.
Bieda i obojętność. Dziewczynka z zapałkami zamarza w sylwestrowy wieczór, bo nikt nie kupił od niej ani jednego pudełka. Ludzie żegnają stary rok i pieką gęsi, a ona widzi ciepło już tylko w płomieniu zapałki.
Próżność i niecierpliwość. Karusia myśli tylko o czerwonych bucikach i płaci za to straszną karę. Choinka nie cieszy się lasem, bo ciągle marzy o czymś większym. Bąk i piłka chwalą się wysokim pochodzeniem, a po latach spotykają się na śmietniku.
Geneza utworu
Hans Christian Andersen urodził się w 1805 roku w Odense jako syn ubogiego szewca. W świat baśni wprowadziła go babka, a ojciec czytał mu Baśnie z tysiąca i jednej nocy. Pierwsze baśnie wydał w Kopenhadze, w małych zeszytach u księgarza C.A. Reitzla. Zeszyt z 8 maja 1835 roku zawierał Krzesiwo, Małego Klausa i Dużego Klausa, Księżniczkę na ziarnku grochu i Kwiaty małej Idy. Pierwsze trzy oparł na ludowych opowieściach zasłyszanych w dzieciństwie. Duńscy krytycy przyjęli je chłodno, bo literatura dla dzieci miała wtedy przede wszystkim pouczać.
Daty pierwodruków omawianych baśni są następujące:
- Calineczka – 16 grudnia 1835 roku, w drugim zeszycie baśni,
- Mała syrenka – 7 kwietnia 1837 roku, w trzecim zeszycie, razem z Nowymi szatami cesarza,
- Słowik, Bąk i piłka oraz Brzydkie kaczątko – 11 listopada 1843 roku, w pierwszym zbiorze Nowych baśni (Nye Eventyr),
- Choinka i Królowa śniegu – 21 grudnia 1844 roku, w kolejnym zbiorze Nowych baśni,
- Czerwone buciki – 7 kwietnia 1845 roku,
- Dziewczynka z zapałkami – w grudniu 1845 roku, w kalendarzu „Dansk Folkekalender” na rok 1846.
Małą syrenkę Andersen napisał w 1836 roku. Inspiracją była Undyna Friedricha de la Motte Fouqué, opowieść o wodnej istocie, która zdobywa duszę przez małżeństwo. Andersen mówił, że jego baśnie są jak pudełka. Dzieci oglądają opakowanie, a dorośli powinni zajrzeć do środka. Słowika łączy się zwykle z jego uczuciem do szwedzkiej śpiewaczki Jenny Lind, którą potem nazywano „szwedzkim słowikiem”. W Polsce baśnie tłumaczyli między innymi Cecylia Niewiadomska, Stefania Beylin, Jarosław Iwaszkiewicz i Bogusława Sochańska.
Znaczenie tytułu
Andersen nazwał pierwsze zeszyty Baśniami opowiedzianymi dla dzieci, a późniejsze Nowymi baśniami i Baśniami i opowieściami. Polski tytuł Baśnie jest więc skrótem. Podkreśla, że to baśnie literackie, czyli wymyślone przez konkretnego autora, a nie spisane z ust ludu jak baśnie braci Grimm. Baśń to opowieść, w której cuda są czymś zwyczajnym, a dobro ostatecznie zostaje docenione, choć u Andersena nie zawsze na ziemi.
Tytuły pojedynczych baśni zwykle nazywają bohatera, często z jego najważniejszą cechą. Brzydkie kaczątko jest brzydkie tylko w oczach podwórka, a mała syrenka jest najmłodszą z sześciu sióstr. Imię Calineczki pochodzi od cala, dawnej miary długości, bo dziewczynka jest maleńka. W oryginale nazywa się Tommelise, a po angielsku Thumbelina, od słowa „kciuk”. Czerwone buciki i zapałki to przedmioty, od których zależy los bohaterek. Baśń Bąk i piłka po duńsku nosi tytuł Kjærestefolkene, czyli Narzeczeni.
Kompozycja, narracja, język
Każda baśń jest osobną, zamkniętą całością. Najkrótsze, takie jak Bąk i piłka czy Dziewczynka z zapałkami, mieszczą się na kilku stronach. Najdłuższa, Królowa śniegu, składa się z siedmiu opowieści z własnymi tytułami, od Czarodziejskiego zwierciadła po W pałacu królowej śniegu, i przypomina krótką powieść. Wiele baśni ma budowę wędrówki. Bohater opuszcza dom, przechodzi kolejne próby i spotyka kolejnych pomocników albo przeciwników.
Narrator jest gawędziarzem, który zwraca się do słuchaczy. Mówi „posłuchajcie”, „zobaczmy” albo „łatwo domyśleć się można”, czasem żartuje, a czasem dzieli się smutkiem. W Calineczce okazuje się, że całą historię opowiedziała mu jaskółka. Bohaterami są ludzie, zwierzęta, rośliny i przedmioty, które myślą i mówią jak ludzie. Takie ożywienie nazywamy personifikacją. Zakończenia bywają szczęśliwe, jak w Brzydkim kaczątku, i bardzo smutne, jak w Choince czy Dziewczynce z zapałkami. W wielu baśniach pojawiają się anioły, modlitwa i nadzieja na niebo.
Przekład Niewiadomskiej pochodzi z początku XX wieku i ma dawne słownictwo, na przykład „szambelan”, „mościa panno”, „safian” czy „wigilja”. Tłumaczka chętnie używa zdrobnień, takich jak „słonko”, „nożyny”, „ptaszyna” czy „babunia”, i wykrzykników, które oddają uczucia postaci. Pisze płynnie i obrazowo, często wylicza kolory, dźwięki i zapachy.
Bohaterowie — Baśnie
O autorze
Hans Christian Andersen (1805–1875)
Duński pisarz i poeta, syn ubogiego szewca z Odense, autor ponad stu pięćdziesięciu baśni, takich jak „Brzydkie kaczątko”, „Mała syrenka” i „Królowa śniegu”. Żył w latach 1805–1875.
Twórczość — Hans Christian AndersenCzęste pytania — Baśnie
Które baśnie Andersena omawia to opracowanie?
Dziewięć baśni ze zbioru Wolnych Lektur w przekładzie Cecylii Niewiadomskiej. Są to „Calineczka”, „Mała syrenka”, „Słowik”, „Bąk i piłka”, „Brzydkie kaczątko”, „Choinka”, „Królowa śniegu”, „Czerwone buciki” i „Dziewczynka z zapałkami”.
Czy trzeba przeczytać wszystkie baśnie Andersena?
Nie. Podstawa programowa z 2017 roku proponuje „Baśnie” Andersena „do wyboru” w klasach I–III, a nowa podstawa z 2026 roku wymaga w klasach IV–VI poznania baśni ważnych dla kultury światowej, ale nie podaje tytułów. Wybór baśni należy do nauczyciela. Nasz wybór obejmuje dziewięć baśni najczęściej czytanych w szkole, które są dostępne na Wolnych Lekturach.
Dlaczego w opracowaniu nie ma „Nowych szat cesarza” ani „Księżniczki na ziarnku grochu”?
Bo nie ma ich w zbiorze baśni Andersena na Wolnych Lekturach, z którego pochodzą cytaty. Brakuje tam też „Dzikich łabędzi”, „Dzielnego ołowianego żołnierza” i „Krzesiwa”. Te baśnie trzeba przeczytać w wydaniu książkowym.
Kto przetłumaczył baśnie, z których pochodzą cytaty?
Cecylia Niewiadomska (1855–1925), warszawska nauczycielka, pisarka i autorka podręczników. Wolne Lektury udostępniają jej przekład według wydania Gebethnera i Wolffa z 1931 roku. Niewiadomska opowiada baśnie swobodnie, dlatego bohaterka „Czerwonych bucików” nazywa się u niej Karusia, a w „Królowej śniegu” zamiast Finki występuje Eskimoska.
Kiedy powstały baśnie Andersena?
Pierwszy zeszyt ukazał się w Kopenhadze 8 maja 1835 roku, a kolejne Andersen wydawał do 1872 roku. Omawiane baśnie wyszły w latach 1835–1845, od „Calineczki” do „Dziewczynki z zapałkami”.
Czym jest baśń literacka?
To baśń wymyślona i spisana przez konkretnego autora. Różni się od baśni ludowej, którą opowiadano z pokolenia na pokolenie, zanim ktoś ją zapisał. Andersen czasem korzystał z ludowych opowieści, ale większość jego baśni to utwory oryginalne.
Jakie są cechy baśni Andersena?
Występują w nich cuda i mówiące zwierzęta, rośliny i przedmioty. Akcja nie ma dat, a dobro i zło są wyraźnie oddzielone. Andersen różni się jednak od innych baśniopisarzy smutnymi zakończeniami, współczuciem dla biednych i tym, że jego bohaterowie często cierpią, zanim zaznają szczęścia.
Które baśnie kończą się szczęśliwie, a które smutno?
Szczęśliwie kończą się „Calineczka”, „Brzydkie kaczątko”, „Słowik” i „Królowa śniegu”. Smutno kończą się „Choinka” i „Bąk i piłka”. W „Małej syrence”, „Czerwonych bucikach” i „Dziewczynce z zapałkami” bohaterki giną, ale narrator mówi, że czeka je szczęście w niebie albo wśród córek powietrza.
Z ilu części składa się „Królowa śniegu”?
Z siedmiu opowieści z własnymi tytułami. W przekładzie Niewiadomskiej są to „Czarodziejskie zwierciadło”, „Sąsiedzi”, „W ogródku wróżki”, „U księżniczki”, „Mała zbójniczka”, „Laponka i Eskimoska” oraz „W pałacu królowej śniegu”.
Czym przekład Niewiadomskiej różni się od oryginału?
Tłumaczka zmienia niektóre imiona i szczegóły. Duńska Karen to u niej Karusia, Finka z „Królowej śniegu” to Eskimoska, a piosenkę o różach zastąpił wierszyk „Co ja kocham na tym świecie?”. W „Słowiku” książkę o ptaku przysyła cesarzowi Dalajlama, a u Andersena cesarz Japonii.
Dlaczego Calineczka zmienia imię?
Król elfów po ślubie mówi, że nie podoba mu się imię Calineczka, i nadaje jej nowe, Maja. Polskie imię Calineczka pochodzi od cala, dawnej miary długości, bo dziewczynka była maleńka.
Co oznacza zakończenie „Brzydkiego kaczątka”?
Kaczątko od początku było łabędziem, bo wykluło się z łabędziego jaja. Nikt na podwórzu tego nie rozumiał, bo wszyscy oceniali je według swojej miary. Baśń pokazuje, że ktoś odrzucony i wyśmiany może mieć w sobie wielką wartość, której inni nie umieją dostrzec.
Czego uczy „Słowik”?
Że prawdziwa sztuka i przyjaźń są cenniejsze niż kosztowne błyskotki. Sztuczny ptak zachwyca dwór, ale psuje się i milknie, gdy cesarz umiera. Prawdziwy słowik wraca, choć go wygnano, i przegania Śmierć śpiewem.
Dlaczego mała syrenka nie zabija królewicza?
Bo kocha go bardziej niż własne życie. Siostry dają jej nóż, żeby mogła odzyskać ogon i żyć trzysta lat. Syrena rzuca jednak nóż w fale i skacze do morza. Za to poświęcenie staje się córą powietrza i może zdobyć nieśmiertelną duszę.
Czym jest Nagroda im. Hansa Christiana Andersena?
To międzynarodowe wyróżnienie dla najwybitniejszych twórców literatury dla dzieci, czyli Medal im. Hansa Christiana Andersena. Od 1956 roku przyznaje go co dwa lata organizacja IBBY (International Board on Books for Young People). Z kolei w urodziny Andersena, 2 kwietnia, obchodzi się Międzynarodowy Dzień Książki dla Dzieci.