Streszczenie — Zemsta

Cześnik Raptusiewicz i Rejent Milczek mieszkają w jednym zamku, podzielonym murem, i nienawidzą się od lat. Cześnik, wdowiec i człowiek gwałtowny, planuje ożenić się z zamożną Podstoliną i przyjmuje na dworze Papkina — pieczeniarza, który udaje wielkiego rycerza. Gdy dowiaduje się, że Rejent naprawia mur graniczny, wysyła ludzi z kijami. Murarze zostają przegnani, a Rejent spisuje skargę do sądu.

Tymczasem synowica Cześnika, Klara, i syn Rejenta, Wacław, spotykają się potajemnie przy murze i kochają się od dawna. Papkin, wysłany z poselstwem, przyprowadza Wacława jako jeńca. Podstolina rozpoznaje w nim dawnego znajomego, który starał się o nią pod przybranym nazwiskiem. Rejent, żeby dopiec sąsiadowi, postanawia ożenić syna właśnie z Podstoliną, a ta przyjmuje propozycję.

Cześnik wpada w furię i obmyśla odwet: sam poślubi Klarę. Dyktuje do niej list Dyndalskiemu, który wpisuje do tekstu pańskie przyzwyczajenie „mocium panie”, przez co list trzeba pisać od nowa. Wacław w tym czasie dogaduje się z Podstoliną i wyjawia jej, że majątek Rejenta jest obciążony; ona z kolei przyznaje, że sama nic już nie ma.

W finale Cześnik zmienia plan: zamiast żenić się z Klarą, każe ożenić z nią Wacława, żeby upokorzyć Rejenta. Rejent, postawiony przed faktem, ustępuje. Dopiero wtedy wychodzi na jaw, że młodzi od początku byli w sobie zakochani, a sąsiedzi podają sobie ręce nad głowami własnych dzieci. Papkin, przekonany, że Cześnik go otruł, spisuje testament i żegna się ze światem.

Akt I — Cześnik, Papkin i mur

Cześnik Raptusiewicz, wdowiec i człowiek porywczy, jada poranną polewkę i naradza się z marszałkiem Dyndalskim. Rozważa ożenek: najchętniej z synowicą Klarą, której jest opiekunem, ale boi się, że młoda dziewczyna szybko się rozmyśli. Ostatecznie wybiera zamożną Podstolinę i postanawia posłać do niej w konkury.

Zjawia się Papkin — pieczeniarz, który sam nazywa siebie rycerzem i podróżnikiem. Opowiada zmyślone historie o greckich księżniczkach i tygrysach, popisuje się szablą, którą nazwał Artemizą, i przyjmuje zlecenie: ma jechać w swaty do Podstoliny, a przy okazji pośredniczyć w rozmowach z Rejentem, bo sam Cześnik iść tam nie chce — podejrzewa sąsiada o gotowość do trucizny.

W ogrodzie Klara i Wacław spotykają się przy murze. Są w sobie zakochani, ale ich ojcowie prowadzą wojnę, więc muszą się ukrywać. Zaraz potem nadchodzi wiadomość, która wysadza spokój w powietrze: Rejent nasłał murarzy i naprawia mur graniczny. Cześnik wysyła Śmigalskiego z pachołkami i kijami.

Akt II — skarga, jeniec i zamiana planów

Rejent Milczek spisuje skargę na pobicie murarzy. Robi to tak, jak robi wszystko: cicho, uprzejmie, nazywając murarza „majstruniem” i dopisując do zeznania rzeczy, których świadkowie nie powiedzieli. Jego dwuwiersz o woli nieba, którym kończy każdą rozmowę, brzmi coraz bardziej groźnie.

Papkin, wysłany z poselstwem, wraca z niespodziewanym łupem: przyprowadza Wacława, syna Rejenta, jako jeńca. Cześnik postanawia wykorzystać chłopaka jako kartę przetargową. Wacław spotyka Podstolinę i okazuje się, że znają się z przeszłości — starał się o nią kiedyś pod przybranym nazwiskiem, a ona o tym nie zapomniała.

Rejent, dowiedziawszy się o wszystkim, obmyśla własny cios: ożeni syna z Podstoliną, tą samą, o którą stara się Cześnik. Podstolina, urażona zwłoką Cześnika i skuszona posagiem, zgadza się. Wacław protestuje i słyszy od ojca, że nie ma złego bez dobrego.

Akt III — list i Dyndalski

Cześnik dowiaduje się o planach sąsiada i wpada w furię. Postanawia uderzyć w to samo miejsce: skoro Rejent chce dla syna Podstoliny, on sam ożeni się z Klarą i tym samym odbierze bratankowi majątek, którym Rejent liczył zapłacić.

Zaczyna dyktować list miłosny Dyndalskiemu. Scena, która z tego wynika, jest najsłynniejszym fragmentem komicznym polskiego teatru. Stary marszałek pisze wolno, dopytuje, poprawia, a w końcu zapisuje jako część listu Cześnikowe przyzwyczajenie językowe: „mocium panie”. Cześnik drze papier i krzyczy, że cymbał pisze bzdury; Dyndalski odpowiada spokojnie, że to przecież własne słowa jaśnie pana.

List trzeba napisać od nowa. Papkin dostaje polecenie dostarczenia go i przy okazji zaprowadzenia sprawy tak, żeby Wacław nie zdążył się wyrwać.

Akt IV — targ, trucizna i ślub

Wacław rozmawia z Podstoliną i wykłada jej stan rzeczy: majątek Rejenta jest obciążony długami, więc małżeństwo z nim nie da jej tego, na co liczy. Podstolina słucha, po czym wyznaje, że sama od dawna nie ma nic — jej dożywocie przepadło. Oboje wiedzą już, że gra toczy się o pieniądze, których nie ma po żadnej stronie.

Papkin, poczęstowany przez Cześnika winem, nabiera przekonania, że został otruty. Siada i spisuje testament: szablę Artemizę zapisuje najdzielniejszemu rycerzowi Europy pod warunkiem postawienia mu pomnika, resztę rozdaje równie hojnie. Wychodząc, jęczy nad fortuną i nad tym, że trucizna i wesele zdarzyły mu się tego samego dnia.

Cześnik dokonuje ostatniego zwrotu. Zamiast żenić się z Klarą, każe ożenić z nią Wacława — i to natychmiast, w zamkowej kaplicy, zanim ktokolwiek zdąży zaprotestować. Wychodzi z tego dokładnie odwrotność zemsty: młodzi dostają to, o czym marzyli od pierwszej sceny.

Finał — zgoda

Rejent zjawia się za późno. Wchodzi w chwili, gdy orszak wychodzi z kaplicy, i staje przed faktem dokonanym. Pyta jeszcze o pojedynek, którego Cześnik rzekomo nie dotrzymał, i dostaje odpowiedź, że obaj czekali w różnych miejscach.

Wtedy Cześnik podaje mu rękę i mówi, że z nimi zgoda. Rejent przyjmuje ją z niskim ukłonem. Wszyscy powtarzają: zgoda. Wacław wychodzi na środek sceny, jedną ręką trzymając Klarę, drugą podając Cześnikowi, i wypowiada ostatni wers komedii: że tak, zgoda, a Bóg wtedy rękę poda. Papkin dochodzi do wniosku, że nie umarł, i drze testament.