Problematyka — Wybrane utwory polskiego średniowiecza: Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Macierzyństwo i cierpienie
Lament świętokrzyski pokazuje cierpienie matki, która patrzy na śmierć jedynego dziecka. Maryja nie pociesza się tym, że męka Syna przyniesie ludziom zbawienie. Myśli jak każda matka. Chce otrzeć mu krew, podeprzeć głowę, podać wodę i usłyszeć choć jedno słowo. Jej ból jest fizyczny, bo czuje, jakby spróchniało w niej ciało. Dlatego zwraca się do innych matek, które mogą ją zrozumieć. W Rozmowie śmierć także rozdziela bliskich. Zapowiada mistrzowi, że odbierze mu ukochaną, a nad nim zapłacze siostra.
Maryja jako cierpiąca matka
Średniowieczne pieśni przedstawiały zwykle Maryję jako Królową i pośredniczkę, do której ludzie się modlą. W Lamencie to ona prosi ludzi o współczucie. Mówi o sobie „ubogiej żenie”, czyli biednej kobiecie. Ma żal do anioła Gabriela, który obiecywał jej radość. Badacze podkreślają, że autor odszedł od teologicznego obrazu Matki Bolejącej i pokazał jej ludzkie uczucia. Przez to utwór porusza czytelników także dziś. Taki obraz współcierpienia, nazywany compassio, miał uczyć wiernych współczucia i miłości.
Śmierć i jej wszechwładza
Śmierć w Rozmowie jest potężna i wszechobecna. Chodzi po całym świecie, zabiera ludzi i zwierzęta, nie da się jej przekupić ani przed nią ukryć. Nie działa jednak sama z siebie. Mówi, że moc pożyczył jej Stwórca i że lekarze pomagają tylko, dopóki taka jest wola Boża. Jej władza ma też granicę. Na Chrystusie wyszczerbiła kosę, bo on zmartwychwstał. W Lamencie śmierć nie jest postacią, ale wisi nad całą sceną. Matka widzi, jak jej Syn umiera, i nie może go uratować.
Danse macabre, czyli taniec śmierci
W późnym średniowieczu, w XIV i XV wieku, popularny był motyw tańca śmierci. Malarze przedstawiali korowód ludzi wszystkich stanów prowadzony przez kościotrupa. Taki obraz przypominał, że wobec śmierci wszyscy są równi. Rozmowa jest najbardziej znanym polskim przykładem tego motywu. Śmierć sama mówi, że najbardziej cieszy ją taniec z kosą, w którym dosięga tysięcy ludzi. Wylicza papieża i żebraka, króla i oracza, kardynała i karczmarza. Każdy, jak sama mówi, „przed mą kosą skacze”.
Satyra na stany społeczne
Polski autor Rozmowy wyróżnił się humorem. Śmierć grozi, a zarazem ośmiesza. Kpi z uczonego mistrza, który drży jak żak przed nauczycielem. Szydzi z grubych plebanów pijących piwo, z karczmarzy nalewających źle piwo, z tłustych pań urządzających uczty. Najostrzej mówi o przekupnych sędziach i o mnichach, którzy uciekają z klasztoru, ścigają się konno i wywijają koziołki. Satyra pokazuje grzechy ludzi XV wieku i zapowiada, że na sądzie Bożym wszystko wyjdzie na jaw.
Memento mori i marność świata
Oba utwory przypominają o śmierci, czyli realizują hasło memento mori, „pamiętaj o śmierci”. Rozmowa pokazuje, że przed śmiercią nie chronią bogactwo, wiedza, siła ani uroda. Salomon, Absalom i Samson także umarli. Ludzie świeccy żałują w niej, że kochali się w szatach i majątku, bo wszystko przeminęło jak obłoki. To motyw marności, czyli vanitas. Z utworu płynie prosta nauka, że trzeba żyć dobrze, bo dobry człowiek nic nie traci, gdy umiera. Lament uczy zaś współczucia, czyli pamięci o cierpieniu Chrystusa i jego Matki.