Wszystkie lajki Marczuka
Gimnazjalista Adam Zieliński chce się odegrać na dawnym przyjacielu i wymyśla bohatera z czasów wojny, Janka Marczuka. Zmyślona postać zbiera w sieci tysiące polubień, a żart wymyka się spod kontroli.
Materiały do lektury
O książce
Wszystkie lajki Marczuka to powieść dla młodzieży Pawła Beręsewicza. Pierwsze wydanie ukazało się w 2012 roku w łódzkim Wydawnictwie Literatura, z ilustracjami Olgi Reszelskiej. Drugie wydanie z 2015 roku nie miało już ilustracji, a okładkę zaprojektowała do niego Elżbieta Chojna. Obecnie powieść wychodzi w serii „Plus Minus 16” i liczy około 130 stron. W 2017 roku Biblioteka Akustyczna wydała ją jako audiobook.
Powieść składa się z dwóch splecionych opowieści. Pierwsza dzieje się współcześnie w gimnazjum w Choszczówce, na obrzeżach Warszawy. Druga przenosi czytelnika do czasów niemieckiej okupacji i opowiada o nastoletnim Janku Marczuku, który pomaga Żydom. Łączy je szkolny konkurs, kampania w mediach społecznościowych i tajemnica, którą zna tylko jeden z uczniów.
Wydawca poleca książkę czytelnikom od dwunastu lat. Na lekcjach polskiego omawia się ją jako opowieść o prawdzie w internecie i o pamięci historycznej. Nauczyciele mogą ją wybrać jako lekturę uzupełniającą w szkole podstawowej. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.
Czas i miejsce akcji
Wątek współczesny toczy się w czasach, gdy powstawała książka, czyli na początku drugiej dekady XXI wieku. W Polsce działały wtedy jeszcze gimnazja, a nastolatkowie masowo zakładali konta na Facebooku. Bohaterowie są gimnazjalistami z Choszczówki, osiedla na obrzeżach Warszawy.
Wątek historyczny przenosi czytelnika w lata drugiej wojny światowej. Choszczówka była wtedy wsią pod Warszawą. Opowieść o Janku kończy się latem 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego. Tło jest prawdziwe. Niemcy mordowali Żydów, a Polakom za pomoc ukrywającym się groziła śmierć. Prawdziwa jest też Grupa Kampinos, zgrupowanie Armii Krajowej z Puszczy Kampinoskiej, które w sierpniu 1944 roku atakowało Dworzec Gdański. Sam Janek Marczuk jest jednak postacią wymyśloną, i to podwójnie, bo w powieści wymyśla go jeden z bohaterów.
Miejsca akcji:
- gimnazjum w Choszczówce, w tym szkolny radiowęzeł i gabinet dyrektora
- internet, czyli Wikipedia i Facebook, gdzie rośnie sława Marczuka
- Choszczówka w czasie okupacji, wieś pod Warszawą, w której mieszka Janek
- willa mecenasa Mielnikowskiego, w której ukrywa się żydowska matka z dwiema córkami
- szopa, do której Janek przenosi uciekinierki
- las, w którym działa oddział Grupy Kampinos
- Warszawa w sierpniu 1944 roku, gdzie Janek ginie w walce o Dworzec Gdański.
Kluczowe wątki
Rozpad przyjaźni. Adam Zieliński, Rafał Konecki i Anka Barska od dziecka trzymali się razem. W gimnazjum ich drogi się rozchodzą. Rafał, nazywany Koniem, zostaje szkolnym didżejem i ulubieńcem dyrektora, a Anka coraz bardziej oddala się od dawnych kolegów.
Upokorzenie i zemsta. Rafał wykorzystuje nagranie Adama w audycji szkolnego radia i przekręca jego słowa. Adam poprzysięga sobie odwet. Okazją staje się konkurs, w którym uczniowie mają przedstawić bohatera ze swojej okolicy.
Zmyślony bohater. Adam pisze w Wikipedii hasło o Janku Marczuku, młodym żołnierzu Armii Krajowej z Choszczówki, który ratował Żydów. Takiej osoby nigdy nie było. Rafał też zgłasza projekt o Marczuku i przedstawia się jako autor pomysłu.
Kampania w sieci. Zespół Adama zakłada Marczukowi profil na Facebooku. Kolega o przezwisku Fejs prowadzi fanpage, a Marta tłumaczy biogram na angielski. Marczuk zbiera coraz więcej polubień, a wkrótce interesują się nim media i kuratorium.
Historia Janka. W rozdziałach wojennych Janek ratuje żydowską matkę z córkami przed skutkami donosu szmalcownika Słowika. Później pomaga innym ukrywającym się, trafia do partyzantki i ginie w czasie Powstania Warszawskiego.
Wyznanie. Gdy szkoła szykuje się do uczczenia Marczuka, Adam mówi dyrektorowi prawdę. Rozmowa stawia obu przed trudnym wyborem.
Geneza utworu
Powieść ukazała się w 2012 roku, gdy polscy nastolatkowie spędzali na Facebooku coraz więcej czasu, a wiedzy o świecie chętnie szukali w Wikipedii. Dwa lata wcześniej Beręsewicz wydał Czy wojna jest dla dziewczyn?, opowieść o dziewczynce w okupowanej Warszawie. W Lajkach Marczuka połączył temat wojenny ze współczesnym życiem szkoły.
Wątek historyczny dotyka losu Żydów w okupowanej Polsce i różnych postaw Polaków wobec nich. Obok ludzi, którzy pomagali z narażeniem życia, byli tacy, którzy wydawali ukrywających się Niemcom albo szantażowali ich dla pieniędzy. Tych ostatnich nazywano szmalcownikami. Powieść pokazuje obie postawy na przykładzie Janka i Słowika.
Książka szybko trafiła do szkół. W 2016 roku dydaktyczka Agnieszka Kulig opublikowała w czasopiśmie „Dydaktyka Polonistyczna” propozycję lekcji o tej powieści. Pisała w niej, że fragmenty książki znalazły się w podręcznikach do języka polskiego. Wydawca udostępnia scenariusz lekcji dla klas VII–VIII.
Znaczenie tytułu
Lajk to potoczna nazwa polubienia w serwisie społecznościowym, czyli kliknięcia przycisku z kciukiem w górę. Tytuł mówi o wszystkich polubieniach, jakie zbiera profil Marczuka. Ich liczba rośnie z dnia na dzień i staje się miarą jego sławy.
Tytuł ma też drugie dno. Polubienia zbiera ktoś, kto nigdy nie istniał. Tysiące ludzi klikają, bo historia jest piękna, a nikt nie sprawdza, czy jest prawdziwa. Lajki okazują się więc znakiem łatwowierności internautów, a nie dowodem na prawdę.
Na koniec rodzi się pytanie, czy zmyślony bohater może komuś pomóc. Postać Marczuka zachęca ludzi do rozmów o wojnie i o tych, którzy ratowali Żydów. Tytuł zostawia czytelnika z tą wątpliwością.
Kompozycja, narracja, język
Powieść ma dwa plany czasowe. Rozdziały o współczesnych gimnazjalistach przeplatają się z rozdziałami o Janku Marczuku w czasie okupacji. Książka zaczyna się w dniu prezentacji konkursowych projektów, a potem cofa się do wydarzeń, które do niego doprowadziły. Rozdziały nie mają tytułów, dlatego podział streszczenia na części i nazwy tych części pochodzą od nas, a nie od autora.
W wątku współczesnym czytelnik śledzi przede wszystkim rywalizację Adama i Rafała. Rozdziały wojenne czyta się jak prawdziwą historię bohatera. Dopiero później wychodzi na jaw, że Marczuka nigdy nie było. Dzięki temu czytelnik sam daje się nabrać, tak samo jak internauci w powieści.
Język jest prosty i żywy. Gimnazjaliści mówią swobodnie, używają przezwisk i słów z internetu, takich jak lajk, fanpage czy profil. Autor pisze z humorem i ironią, zwłaszcza o szkolnych sprawach i o dorosłych, którzy cieszą się z rozgłosu. Rozdziały wojenne są poważniejsze i bardziej napięte.
Bohaterowie — Wszystkie lajki Marczuka
O autorze
Paweł Beręsewicz (1970–)
Warszawski pisarz, poeta i tłumacz, z wykształcenia anglista. Autor cyklu o rodzinie Ciumków, powieści dla młodzieży, takich jak „Wszystkie lajki Marczuka”, i wielokrotnie nagradzanych książek dla dzieci.
Twórczość — Paweł BeręsewiczCzęste pytania — Wszystkie lajki Marczuka
O czym jest „Wszystkie lajki Marczuka”?
O gimnazjaliście Adamie, który chce się zemścić na dawnym przyjacielu i wymyśla bohatera z czasów wojny, Janka Marczuka. Zmyślona postać zdobywa w internecie ogromną popularność. Równolegle książka opowiada wojenne losy Janka.
Kto napisał książkę i kiedy ją wydano?
Paweł Beręsewicz, warszawski pisarz i tłumacz. Powieść ukazała się w 2012 roku w Wydawnictwie Literatura z ilustracjami Olgi Reszelskiej. Wydania od 2015 roku mają okładkę Elżbiety Chojny.
Gdzie i kiedy toczy się akcja?
Wątek współczesny dzieje się w gimnazjum w Choszczówce na obrzeżach Warszawy, na początku drugiej dekady XXI wieku. Wątek wojenny rozgrywa się w Choszczówce w czasie okupacji, a kończy w Warszawie podczas powstania w 1944 roku.
Kim jest Janek Marczuk?
Nastoletnim chłopakiem z Choszczówki, który w czasie wojny ratuje Żydów, trafia do oddziału Armii Krajowej i ginie w czasie Powstania Warszawskiego. Takiej osoby nigdy nie było. Wymyślił ją Adam Zieliński.
Dlaczego Adam wymyśla Marczuka?
Chce się zemścić na Rafale Koneckim, który ośmieszył go w szkolnym radiowęźle. Konkurs na projekt o lokalnym bohaterze daje mu okazję, żeby zastawić na rywala pułapkę.
Jak sława Marczuka rozchodzi się po kraju?
Adam pisze o nim hasło w Wikipedii, Fejs zakłada mu fanpage na Facebooku, a Marta tłumaczy biogram na angielski. O bohaterze z Choszczówki zaczynają mówić media, kuratorium i tysiące internautów.
Jak kończy się powieść?
Adam przyznaje się dyrektorowi do mistyfikacji. Dyrektor namawia go, żeby zachował to w tajemnicy, bo zmyślony bohater stał się dla ludzi ważnym symbolem. Gimnazjum otrzymuje imię Jana Marczuka.
Co oznacza tytuł?
Lajki to polubienia w serwisie społecznościowym. Tytuł mówi o wszystkich polubieniach, jakie zbiera profil Marczuka, czyli o jego internetowej sławie, chociaż ten bohater nigdy nie żył.
Jak zbudowana jest powieść?
Ma dwa plany czasowe. Rozdziały o współczesnych gimnazjalistach przeplatają się z rozdziałami o Janku Marczuku w czasie wojny. Oba wątki łączą się dopiero w finale.
Czy historia Janka Marczuka jest prawdziwa?
Nie. Janek jest postacią fikcyjną, a w powieści wymyśla go jeden z bohaterów. Prawdziwe jest tło, czyli niemiecka okupacja, Zagłada Żydów, kara śmierci za pomoc ukrywającym się i Powstanie Warszawskie.
Kim był szmalcownik?
Tak w czasie okupacji nazywano kogoś, kto szantażował ukrywających się Żydów albo wydawał ich Niemcom dla pieniędzy. W powieści szmalcownikiem jest Słowik.
Jakie problemy porusza książka?
Fałszywe informacje w internecie, zemstę i jej skutki, rozpad przyjaźni, pamięć o Zagładzie i o ludziach, którzy ratowali Żydów, a także pytanie, czy dobry cel usprawiedliwia kłamstwo.
Jak sprawdzać informacje znalezione w internecie?
Najlepiej szukać tej samej wiadomości w kilku niezależnych źródłach, sprawdzać, kto jest jej autorem i na czym się opiera, i nie traktować liczby polubień jako dowodu. Historia Marczuka pokazuje, że nawet hasło w encyklopedii internetowej może być zmyślone.
Dla kogo jest ta książka?
Wydawca poleca ją czytelnikom od dwunastu lat. W szkole podstawowej nauczyciel może ją wybrać jako lekturę uzupełniającą, a wydawca udostępnia scenariusz lekcji dla klas VII–VIII. Opracowanie obejmuje całą powieść.
Dlaczego w opracowaniu nie ma cytatów?
Powieść Pawła Beręsewicza jest chroniona prawem autorskim. Dlatego opisujemy jej treść własnymi słowami, a szczegóły fabuły sprawdziliśmy w co najmniej dwóch niezależnych źródłach.