Pozłacana rybka

O książce

Pozłacana rybka jest młodzieżową powieścią Barbary Kosmowskiej, pisarki i literaturoznawczyni z Bytowa. Pierwsze wydanie ukazało się w 2007 roku w warszawskim Wydawnictwie Piotra Marciszuka Stentor, w serii „Kora”. Od 2012 roku książkę wydaje łódzkie Wydawnictwo Literatura w serii „Plus Minus 16”. Powieść zdobyła pierwsze miejsce w kategorii książek dla młodzieży w Konkursie Literackim im. Astrid Lindgren oraz tytuł Książka Roku 2007 Polskiej Sekcji IBBY.

Bohaterką jest czternastoletnia Alicja. Rodzice rozstali się, kiedy była ośmiolatką. Dziewczyna mieszka z mamą, a tata ma nową partnerkę, Klaudię, i z nią małego synka, Fryderyka. Pod koniec wakacji Alicja dowiaduje się, że brat jest ciężko chory. Przez kolejne miesiące odwiedza go w szpitalu, przeżywa pierwszą miłość, spiera się z przyjaciółką i uczy się rozmawiać z bliskimi o tym, co najtrudniejsze.

W rozporządzeniu z 2017 roku powieść znalazła się wśród lektur uzupełniających dla klas VII i VIII szkoły podstawowej. Po zmianie z 2024 roku trafiła na listę przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia ją wśród przykładowych tekstów do omówienia w tych klasach. Wydawca poleca ją czytelnikom od dwunastu lat i udostępnia scenariusz lekcji dla klas VII–VIII. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się w ostatnich dniach sierpnia, gdy Alicja kończy wakacje u dziadków. Główne wydarzenia trwają około czterech miesięcy, od powrotu do miasta i początku roku szkolnego do listopada, kiedy umiera Fryderyk. Ostatnia część przenosi czytelnika o rok dalej. Autorka nie podaje dat, ale świat powieści jest współczesny. Alicja zapisuje swoje myśli na komputerze, a Klaudia kręci filmy dokumentalne.

Wieś dziadków nazywa się Kruszyna. Miasto, w którym mieszka Alicja, pozostaje bezimienne. Wiele scen rozgrywa się w szpitalu, do którego bohaterka przychodzi do brata.

Miejsca akcji:

• Kruszyna, wieś, w której mieszkają dziadkowie Alicji, państwo Mileccy, i gdzie dziewczyna spędza wakacje;
• jezioro pod wsią, nad które Alicja wybiera się z Robertem;
• mieszkanie mamy, w którym Alicja pisze swoje „Listy do samej siebie” i przeżywa kłótnię z mamą;
• mieszkanie taty, Klaudii i Fryderyka, drugi dom bohaterki;
• szkoła, gdzie klasa rozmawia o chorobie Dorci, a nauczycielka biologii mówi uczniom o anoreksji;
• szpital, w którym Fryderyk przechodzi leczenie onkologiczne;
• mieszkanie Borysa, gdzie odbywa się impreza z alkoholem i narkotykami;
• cmentarz, na którym żegnają Fryderyka rodzina i koledzy Alicji;
• konkurs filmów dokumentalnych, na którym rok później nagrodę dostaje film Klaudii;
• Niemcy i Wiedeń, znane tylko z rozmów, bo tam pracuje, a potem uczy się Robert.

Kluczowe wątki

Choroba Fryderyka. Po powrocie z wakacji Alicja dowiaduje się, że brat trafił do szpitala z chorobą nowotworową. Odwiedza go, przynosi mu prezenty i wymyśla zabawy. Leczenie nie przynosi poprawy, lekarze wypisują chłopca do domu, a w listopadzie Fryderyk umiera.

Rodzina po rozwodzie. Alicja długo ma żal do rodziców i nie lubi Klaudii, którą przezywa Miss Lata. Gdy Fryderyk choruje, zaczyna wspierać Klaudię i zbliża się do niej. Z mamą najpierw się oddala, a po ostrej kłótni obie uczą się mówić sobie prawdę o uczuciach.

Pierwsza miłość. Robert Puchała, sąsiad dziadków, gra na skrzypcach i zbiera pieniądze na własny instrument. Alicja czeka na jego przyjazd do miasta, przeżywa zazdrość, gdy chłopak wyjeżdża na stypendium do Wiednia, a w końcu oboje wyznają sobie miłość.

Przyjaźń z Sarą. Dziewczyny przysięgały sobie przyjaźń na całe życie, ale po wakacjach coraz trudniej im się porozumieć. Sara zakochuje się w Borysie, a na jego imprezie traci kontrolę nad sobą. Przyjaźń przechodzi ciężką próbę, ale ją przetrwa.

Anoreksja Dorci. Koleżanka z klasy bardzo chudnie. Sara z niej żartuje, a Alicja rozumie, że Dorcia jest chora, i szuka rady u Klaudii. Nauczycielka biologii rozmawia z uczniami o anoreksji. Pod koniec Dorci jest lepiej.

Rozmowy o śmierci. Fryderyk zadaje siostrze pytania o śmierć i Boga, a ona zmienia temat. Zuza, wolontariuszka, która sama straciła brata, przekonuje Alicję, że chore dziecko potrzebuje szczerej rozmowy. To jedna z najważniejszych lekcji bohaterki.

Geneza utworu

Barbara Kosmowska jest literaturoznawczynią i od lat bada książki dla dzieci i młodzieży. W swoich powieściach chętnie podejmuje trudne tematy, takie jak choroba, samotność, rozpad rodziny czy żałoba. Pozłacana rybka ukazała się w 2007 roku, pięć lat po Bubie, pierwszej powieści autorki dla młodzieży.

Książka szybko zdobyła uznanie. Wygrała kategorię książek dla młodzieży w Konkursie Literackim im. Astrid Lindgren, który przyznaje Fundacja ABCXXI – Cała Polska czyta dzieciom, i otrzymała tytuł Książka Roku 2007 Polskiej Sekcji IBBY. Nazwisko szwedzkiej pisarki pojawia się także w samej fabule, bo mama Alicji pisze biografię Astrid Lindgren.

Powieść była wielokrotnie wznawiana. Według katalogu Biblioteki Narodowej doczekała się audiobooka czytanego przez Annę Dereszowską (2018) oraz przekładu na język ukraiński autorstwa Bożeny Antoniak (Lwów, 2012). Recenzentka portalu granice.pl zwraca uwagę, że powieść nie popada w tani sentymentalizm, a smutne wątki równoważą w niej chwile szczęścia.

Znaczenie tytułu

Tytuł nawiązuje do sceny, w której Alicja kupuje bratu złotą rybkę welonkę. Chce go rozweselić, więc tłumaczy mu, że rybka spełnia życzenia, tak jak w znanej baśni. Fryderyk opiekuje się nią z wielkim przejęciem.

Rybka jest jednak tylko pozłacana, a nie zaczarowana. Nie może odmienić losu chłopca ani cofnąć choroby. Tytuł mówi więc o nadziei, której człowiek kurczowo się trzyma, gdy rozsądne sposoby zawodzą. Taka nadzieja nie ratuje życia, ale daje dziecku radość i poczucie bezpieczeństwa. Można też odczytać tytuł jako obraz samej Alicji. Na początku widzi siebie jako rozpieszczoną jedynaczkę, a w trudnych miesiącach odkrywa w sobie prawdziwą dobroć.

Kompozycja, narracja, język

Powieść liczy w nowszych wydaniach około 160 stron. Akcja biegnie chronologicznie od końca sierpnia do listopada, a uzupełniają ją wspomnienia Alicji o rozwodzie rodziców, o poznaniu Klaudii i o narodzinach brata. Ostatnia część rozgrywa się rok po śmierci Fryderyka i zamyka historię. Podział streszczenia na części według wydarzeń jest podziałem tego opracowania.

W powieści splatają się dwa sposoby opowiadania. Większość wydarzeń relacjonuje narrator trzecioosobowy. Trzyma się najbliżej Alicji, ale opisuje też sceny z udziałem innych postaci. Co pewien czas głos przejmuje sama dziewczyna. Pisze na komputerze „Listy do samej siebie”, coś pomiędzy listem a pamiętnikiem, i zwierza się w nich z tego, czego nie umie powiedzieć innym.

Język jest współczesny i przystępny dla nastolatków. Obok scen szkolnych i miłosnych stoją sceny szpitalne pisane z dużą delikatnością. Ważną rolę grają przedmioty o znaczeniu symbolicznym, na przykład wisiorek z jaszczurką, bransoletka z kameleonem i złota rybka.