Oskar i pani Róża

O książce

Oskar i pani Róża to krótka powieść Érica-Emmanuela Schmitta, francuskiego pisarza i dramaturga. Ukazała się w 2002 roku w paryskim wydawnictwie Albin Michel. Po polsku wydał ją w 2004 roku Społeczny Instytut Wydawniczy Znak w przekładzie Barbary Grzegorzewskiej. Opracowanie używa imion i przezwisk z tego przekładu, czyli Ciocia Róża, Pop Corn, Bekon, Einstein, Peggy Blue i Chinka.

Bohaterem jest dziesięcioletni Oskar, który leży w szpitalu chory na białaczkę. Po nieudanym przeszczepie lekarze nie mogą mu już pomóc. Dorośli unikają rozmowy o śmierci, a jedyną osobą, która mówi z nim szczerze, jest pani Róża, starsza wolontariuszka. Namawia ona chłopca, by pisał listy do Boga, a każdy z pozostałych mu dni traktował jak dziesięć lat życia. W ciągu kilkunastu dni Oskar przeżywa więc młodość, miłość, małżeństwo, kryzys wieku średniego i starość.

Książka znajduje się na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Mówi o chorobie, umieraniu, wierze i dojrzewaniu, ale robi to z humorem i czułością. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje ostatnie dwanaście dni grudnia. Pani Róża opowiada Oskarowi o ludowym przekonaniu, według którego pogoda w każdym z tych dni zapowiada pogodę w jednym miesiącu następnego roku. Na tej samej zasadzie każdy dzień ma odpowiadać dziesięciu latom życia chłopca. W środku tego okresu wypada Boże Narodzenie. Rok ani miasto nie są w książce ważne. Czas mierzy się dniami, które zostały Oskarowi, i latami, które w nich przeżywa.

Miejsca akcji:

• szpital dziecięcy, w którym Oskar leży razem z innymi ciężko chorymi dziećmi;
• sala Oskara, gdzie chłopiec pisze listy, przyjmuje gości i spędza ostatnie dni;
• korytarze szpitala, po których dzieci krążą, plotkują i odwiedzają się nawzajem;
• gabinet doktora Düsseldorfa, pod którego drzwiami Oskar podsłuchuje rozmowę lekarza z rodzicami;
• schowek na szczotki, w którym chłopiec chowa się po tej rozmowie;
• sala Peggy Blue, gdzie Oskar spędza noc przy ukochanej;
• szpitalna kaplica, do której pani Róża zabiera Oskara, by porozmawiać o cierpieniu;
• samochód pani Róży, w którym Oskar ukrywa się w dzień Bożego Narodzenia;
• dom pani Róży, gdzie chłopiec spędza święta razem z wolontariuszką i rodzicami.

Kluczowe wątki

Choroba i prawda. Oskar wie, że coś się zmieniło, bo lekarze przestali się do niego uśmiechać. Gdy pyta o śmierć, dorośli udają, że nie słyszą. Dopiero pani Róża nie zbywa jego pytań. Kiedy chłopiec podsłuchuje rozmowę doktora Düsseldorfa z rodzicami, poznaje całą prawdę.

Gra w dziesięć lat. Pani Róża wymyśla, by Oskar każdy dzień liczył jako dziesięć lat. Chłopiec przeżywa dzięki temu dojrzewanie, pierwszą miłość, ślub, zazdrość, rozstanie, pojednanie i starość. Gra nie odbiera powagi chorobie, ale pozwala mu zobaczyć całe życie w skrócie.

Miłość do Peggy Blue. Oskar zakochuje się w dziewczynce, której skóra ma niebieski kolor z powodu choroby. Obiecuje bronić jej nocą przed duchami, spędza z nią noc w jej sali i uważa ją za żonę. Kłócą się i godzą. Peggy wraca po operacji do domu, a Oskar wie, że już jej nie zobaczy.

Gniew na rodziców i pojednanie. Rodzice nie potrafią rozmawiać z synem o śmierci i przywożą mu prezenty zamiast prawdy. Oskar nazywa ich tchórzami. W Boże Narodzenie ucieka ze szpitala, a pani Róża pomaga mu zrozumieć, że rodzice też cierpią i też kiedyś umrą. Święta spędzają razem.

Droga do Boga. Na początku Oskar nie wierzy w Boga i nie wie, jak do Niego pisać. Z czasem prosi Go o odwiedziny, kłóci się z Nim, a w końcu odkrywa, że świat trzeba codziennie oglądać tak, jakby widziało się go pierwszy raz. Ostatni list pisze już pani Róża, by powiadomić Boga o śmierci chłopca.

Geneza utworu

Schmitt należy do autorów, którzy często piszą o wierze i duchowości. Pod koniec lat osiemdziesiątych, jako młody filozof i ateista, przeżył na Saharze doświadczenie, które sam nazywał spotkaniem z Bogiem. Opisał je później w książce Noc ognia. Z klinikami dziecięcymi związany był też zawodowo jego ojciec, który pracował w nich jako fizjoterapeuta.

Oskar i pani Róża jest trzecią częścią cyklu nazywanego po francusku Cycle de l’invisible, czyli Cyklem o niewidzialnym. Każda opowieść cyklu dotyczy innej tradycji duchowej. Milarepa mówi o buddyzmie tybetańskim, Pan Ibrahim i kwiaty Koranu o sufizmie, Oskar i pani Róża o chrześcijaństwie, a Dziecko Noego o judaizmie. Do cyklu należą też późniejsze Zapasy z życiem i Tajemnica pani Ming. Po polsku trzy pierwsze z tych opowieści ukazały się razem w tomie Opowieści o niewidzialnym (2005).

Już w 2003 roku autor przerobił powieść na sztukę teatralną. We Francji panią Różę grała między innymi Danielle Darrieux. W 2009 roku Schmitt sam wyreżyserował film Oscar et la dame rose z Michèle Laroque w roli Róży i Maxem von Sydowem jako doktorem Düsseldorfem. W Polsce Marek Piwowski zrealizował w 2005 roku spektakl Teatru Telewizji Oskar. Utwór grały też teatry, na przykład łódzki Teatr Pinokio (2012, w reżyserii Ewy Piotrowskiej) i warszawski Teatr Kamienica (2023, w reżyserii Anny Augustynowicz).

Znaczenie tytułu

Tytuł wymienia dwoje bohaterów, których łączy przyjaźń. Oskar jest chłopcem, który umiera, a pani Róża osobą, która towarzyszy mu do końca. Nie jest krewną ani lekarką, a mimo to staje się dla niego najbliższym człowiekiem. Oskar nazywa ją Ciocią Różą i w pewnej chwili adoptuje ją, tak jak kiedyś adoptował swojego misia.

Oryginalny tytuł brzmi Oscar et la dame rose. Francuskie słowo rose znaczy zarówno „róża”, jak i „różowy”, a „dames roses” to nazwa szpitalnych wolontariuszek. Po polsku ta gra słów znika, ale zostaje imię bohaterki. Róża kojarzy się z pięknem, które szybko przemija, co pasuje do historii życia przeżytego w dwanaście dni.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z czternastu listów do Boga. Trzynaście pisze Oskar, a ostatni pani Róża, już po śmierci chłopca. To powieść epistolarna, czyli opowieść w listach. Każdy list Oskara zamyka jeden dzień, a jednocześnie jedną dekadę jego umownego życia. Na końcu niemal każdego listu chłopiec prosi Boga o coś, czego nie da się kupić.

Narratorem jest sam Oskar, który mówi w pierwszej osobie. Pisze jak dziesięciolatek, krótkimi zdaniami, prosto, czasem bezczelnie i z dużym poczuciem humoru. Używa szpitalnych przezwisk kolegów, myli wielkie sprawy z drobnymi i nie owija niczego w bawełnę. Dzięki temu poważne tematy nie przytłaczają czytelnika.

Ostatni list zmienia perspektywę. Pani Róża pisze spokojnie, jak dorosła osoba, i opowiada o tym, czego Oskar opisać już nie mógł. Przez ten kontrast zakończenie mocno porusza. Książka łączy humor z powagą, a codzienne szpitalne sprawy z pytaniami o sens życia.