Król Maciuś Pierwszy

O książce

Król Maciuś Pierwszy to powieść Janusza Korczaka, lekarza, pedagoga i pisarza, który przez trzydzieści lat prowadził w Warszawie dom dla sierot. Książka ukazała się w 1923 roku nakładem Towarzystwa Wydawniczego w Warszawie, czyli firmy Jakuba Mortkowicza, który wydawał wszystkie książki Korczaka. W tym samym roku wyszedł jej ciąg dalszy, Król Maciuś na wyspie bezludnej.

Bohaterem jest Maciuś, mały syn króla Stefana Rozumnego. Po śmierci ojca zostaje królem, choć nie umie jeszcze dobrze pisać. Rządzą za niego ministrowie i dworska etykieta. Gdy trzech sąsiednich królów wypowiada mu wojnę, Maciuś ucieka z przyjacielem Felkiem na front i walczy jako zwykły żołnierz. Wraca jako zwycięzca i postanawia rządzić naprawdę. Wprowadza reformy dla dzieci, odwiedza zagranicznych królów, przyjaźni się z afrykańskim królem Bum-Drumem i zwołuje pierwszy na świecie sejm dzieci. Jego dobre chęci obracają się jednak przeciw niemu, a sąsiedzi wykorzystują chaos w kraju.

Król Maciuś Pierwszy należy do przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą pierwszą część przygód Maciusia, od przedmowy do wyroku i ułaskawienia. Druga część, Król Maciuś na wyspie bezludnej, jest osobną powieścią i nie wchodzi w zakres tego opracowania.

Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury według pierwszego wydania z 1923 roku. Tekst zachowuje dawną pisownię, na przykład „doktór”, „tłomaczyć” czy „sprobować”. W opracowaniu piszemy dzisiejszymi formami, na przykład „doktor”.

Czas i miejsce akcji

Korczak nie podaje ani nazwy państwa Maciusia, ani nazwy jego stolicy, ani roku. Świat powieści przypomina Europę z początku XX wieku. Są w nim koleje, samochody, aeroplany, telefony, okopy i karabiny maszynowe, a obok nich dworska etykieta sprzed kilkuset lat. Akcja trwa ponad dwa lata. Pierwsza wojna zaczyna się latem, przez zimę Maciuś siedzi w okopach, a pokój zawiera wiosną. Potem przychodzą podróże, reformy, lato na wsi i jesienne posiedzenia sejmu dzieci. Przed odjazdem na front Maciuś mówi, że ma dziesięć lat, a mniej więcej dwa lata później Felek przypomina mu, że ma już dwanaście.

Miejsca akcji:

• stolica i pałac królewski, a w nim zimna sala tronowa bez pieca, sala narad, sypialnia, gabinet, kredens, kuchnia, muzeum narzędzi tortur Henryka Porywczego i pusta studnia w ogrodzie, w której dawniej morzono skazańców głodem,
• ogród królewski z gęstymi malinami, wiśniami i sadzawką oraz krata, przez którą Maciuś rozmawia z Felkiem, a także podwórze, na którym bawią się dzieci służby pałacowej, letni i zimowy pałac,
• publiczny ogród, w którym Maciuś poznaje Irenkę, ulice ze sklepami, sklep fabrykanta lalek, koszary, teatr, cukiernia i mieszkanie prezesa ministrów,
• centralny dworzec wojskowy z obozem przy torach i stacja z izdebką poczciwej zwrotniczowej, u której chowają się chłopcy,
• front, czyli zdobyte zagraniczne miasto, okopy z drutem kolczastym, małe miasteczko na tyłach, szpital polowy, nieprzyjacielski sztab i wiejska chałupa, w której Maciuś czeka na wyrok,
• więzienie z salą, w której Maciuś najpierw układa się z uwięzionymi ministrami, a na końcu sam staje przed sądem,
• stolice trzech zagranicznych królów z pałacami, bitwą morską na okręcie admiralskim, największym ogrodem zoologicznym i wielkim gmachem parlamentu,
• nadmorska miejscowość, w której Maciuś mieszka incognito w hotelu i bawi się na plaży,
• Afryka, a w niej port, kolej wśród palm, ostatnia wieś z garnizonem białych żołnierzy, pustynia z oazami i kraj króla Bum-Druma z lasami, szałasami, polaną przed królewskim szałasem, kopalnią złota i sadzawką pełną krokodyli,
• redakcja gazety z maszynami drukarskimi, dwa gmachy sejmów, dla dorosłych i dla dzieci, oraz ogród zoologiczny za miastem z budynkiem klatki lwów, w którym Maciuś broni się do końca,
• kanały pod miastem, w których Maciuś zabija zbiegłego wilka,
• wieś, w której Maciuś spędza lato z Klu-Klu, Helcią, Stasiem i doktorem,
• okopy pod stolicą, trzy linie obrony wykopane przez mieszkańców, oraz plac, na którym Maciuś ma zostać rozstrzelany,
• bezludna wyspa, na którą zwycięzcy postanawiają zesłać Maciusia. W tej części powieści pojawia się tylko jako zapowiedź.

Kluczowe wątki

Mały król i ministrowie. Maciuś zostaje królem, ale o wszystkim decydują ministrowie i mistrz ceremonii. Śniadanie trwa tyle, ile jadał dziadek, a w sali tronowej od pięciuset lat nie ma pieca, bo tak postanowiono na pamiątkę ocalenia prababki. Nawet lalka dla Irenki wymaga narady. Maciuś uczy się pisać, żeby wysłać list do Felka, syna plutonowego, i potajemnie się z nim zaprzyjaźnia.

Wojna. Trzy państwa wypowiadają Maciusiowi wojnę. Ministrowie chcą trzymać króla w pałacu, więc Maciuś ucieka nocą z Felkiem na front. Jako zwykły żołnierz Tomek, nazywany potem Wyrwidębem, kopie okopy, cofa się pod ostrzałem i zostaje ranny. Dzięki jego zwiadom artyleria wysadza nieprzyjacielską prochownię. W stolicy zastępuje go porcelanowa lalka. Gdy prawda wychodzi na jaw, Maciuś prowadzi wojsko do zwycięstwa, uwalnia pojmanego króla i zawiera pokój bez kontrybucji.

Reformy. Po powrocie Maciuś aresztuje ministrów, ale szybko rozumie, że sam nie umie rządzić. Wypuszcza ich i przyjmuje tytuł króla Reformatora. Rozdaje dzieciom czekoladę, buduje domy letnie w lasach, karuzele w szkołach i ogród zoologiczny. Smutny król pożycza mu pieniądze pod warunkiem, że Maciuś da konstytucję, a za radą dziennikarza Maciuś zwołuje sejm dzieci.

Przyjaźń z Bum-Drumem i Klu-Klu. Maciuś jedzie do kraju ludożerców, gdzie król Bum-Drum ratuje go przed trucizną i zostaje jego bratem. Przy drugiej wizycie Maciuś przylatuje aeroplanem w chwili, gdy Bum-Drum ma spłonąć na stosie, i spełnia starą przepowiednię. Córka Bum-Druma, Klu-Klu, ukryta w skrzyni z małpami, przyjeżdża do stolicy Maciusia, w kilka tygodni uczy się czytać i zostaje jego najwierniejszą towarzyszką.

Sejm dzieci i zdrada. Sejm dzieci uchwala, że dorośli mają iść do szkoły, a dzieci do pracy. W kraju zapanowuje chaos. Dziennikarz okazuje się szpiegiem, który doradzał Felkowi, fałszował papiery i podsycał zamęt. Sąsiedzi wykorzystują osłabienie kraju i napadają na stolicę.

Klęska. Maciuś niemal wygrywa ostatnią bitwę dzięki fortelowi Klu-Klu z dzikimi zwierzętami, ale tchórzliwi mieszkańcy wywieszają białe chorągwie. Maciuś broni się z garstką wiernych w budynku klatki lwów. Uśpiony gazem trafia do więzienia, zostaje skazany na śmierć i w ostatniej chwili ułaskawiony. Ma zostać zesłany na bezludną wyspę.

Geneza utworu

Janusz Korczak, czyli Henryk Goldszmit, od 1912 roku prowadził razem ze Stefanią Wilczyńską Dom Sierot przy ulicy Krochmalnej w Warszawie. Od 1919 roku współtworzył też zakład wychowawczy Nasz Dom w Pruszkowie. W jego placówkach działały instytucje dziecięcego samorządu, takie jak sejm, sąd i gazeta. Pomysł sejmu dzieci, który w powieści zwołuje Maciuś, Korczak znał więc z codziennej pracy z wychowankami. Wiedział też, jak trudno pogodzić dziecięce pragnienia z obowiązkami i z życiem dorosłych.

Korczak był lekarzem wojskowym w trzech wojnach, w rosyjsko-japońskiej, w pierwszej wojnie światowej i w wojnie polsko-bolszewickiej. Obraz wojny w powieści jest pozbawiony bohaterskiego blasku. Są w nim okopy, głód, pchły, poranione nogi, sucharki i rozkazy, których nikt nie tłumaczy. Powieść powstawała krótko po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w czasach, gdy budowano nowe państwo, sejm i urzędy. Nie wynika z tego jednak, że akcja toczy się w Polsce, bo autor nie podaje nazw państw ani miast.

W przedmowie Korczak pisze, że zamieścił w książce zdjęcie z czasów, gdy sam był mały i chciał zrobić to wszystko, co robi Maciuś. Dodaje żartobliwie, że dorośli nie powinni czytać tej powieści. Książka ukazała się w 1923 roku w Warszawie. Pierwszy film według niej nakręciła w 1958 roku Wanda Jakubowska, w 1997 roku powstał spektakl telewizyjny Filipa Zylbera, a w latach 2002–2006 serial animowany.

Znaczenie tytułu

Tytuł brzmi jak oficjalne imię monarchy, takie jak Paweł Zwycięzca czy Stefan Rozumny. Zamiast pełnego imienia stoi jednak zdrobnienie, którym nazywała Maciusia matka. Już w tytule spotykają się więc dwie sprawy, królewski urząd i dziecko, które ten urząd sprawuje. Cała powieść opowiada o tym, czy da się być naraz królem i małym chłopcem.

Liczebnik „Pierwszy” ma też drugie znaczenie. Maciuś jest pierwszy w wielu sprawach. Jako pierwszy biały król jedzie do kraju ludożerców, zwołuje pierwszy na świecie sejm dzieci i wymyśla zielony sztandar dla dzieci całego świata. Na końcu odmawia podpisania aktu zdrady i ogłasza, że jest i pozostanie królem Maciusiem Pierwszym. Tytuł staje się wtedy wyrazem jego godności.

Kompozycja, narracja, język

Powieść nie ma numerowanych rozdziałów. Tekst dzieli się na kilkadziesiąt nienumerowanych odcinków oddzielonych odstępami, a część z nich stanowią listy, odezwy i nagłówki gazet. Dla wygody w streszczeniu dzielimy powieść na dwadzieścia części według wydarzeń. Akcja biegnie chronologicznie, od choroby starego króla do ułaskawienia Maciusia. Składa się z dwóch wielkich łuków. Pierwszy prowadzi przez wojnę do zwycięstwa, drugi przez reformy i podróże do klęski. Wiele wątków powraca w odwróconej formie. Na początku Maciuś uwalnia pojmanego króla, na końcu sam jest jeńcem trzech królów.

Narratorem jest autor, który często zwraca się do czytelnika. Pisze na przykład „Więc opowiem, jak to było” albo „Muszę więc wyjaśnić”, tłumaczy trudne słowa, takie jak etykieta czy dyplomacja, i komentuje zachowanie dorosłych. Narracja jest prowadzona głównie z perspektywy Maciusia, ale chwilami przenosi się do pałacu, do obozu nieprzyjaciela czy do domu prezesa ministrów. Powieść kończy się otwarcie, zapowiedzią, że autor opisze dalsze losy Maciusia, gdy je pozna.

Język jest prosty i bliski mowie dzieci. Zdania są krótkie, pełno w nich powtórzeń, na przykład „Jadą, jadą, jadą”, i żołnierskiej gwary, której Maciuś uczy się na froncie. Humor przeplata się z grozą. Obok scen z lalką do sufitu czy uchwałą o kieszeniach są śmierć lotnika, wyrok śmierci i bezradność ludzi w czasie wojny. Tekst zachowuje dawną pisownię z 1923 roku. Powieść używa też słów „Murzyn” i „dzikus” oraz opisuje Afrykanów jako ludożerców, co odpowiadało stereotypom tamtych czasów. Dziś takie przedstawienie uznaje się za krzywdzące, choć Maciuś i narrator traktują Bum-Druma i Klu-Klu z przyjaźnią i szacunkiem.