Streszczenie — Król Maciuś Pierwszy

Mały Maciuś zostaje królem po śmierci ojca, ale rządzą za niego ministrowie i etykieta. Gdy trzech sąsiednich królów wypowiada mu wojnę, ucieka z Felkiem na front i walczy jako zwykły żołnierz. Zwycięża, uwalnia pojmanego króla i zawiera pokój. Potem aresztuje ministrów, wypuszcza ich i zostaje królem Reformatorem. Wprowadza reformy dla dzieci, odwiedza obcych królów, zaprzyjaźnia się z afrykańskim królem Bum-Drumem i jego córką Klu-Klu, a w końcu zwołuje sejm dzieci. Szpieg udający dziennikarza doprowadza kraj do chaosu, a sąsiedzi znów napadają. Zdradzony przez mieszkańców stolicy Maciuś trafia do niewoli, zostaje skazany na śmierć i ułaskawiony zesłaniem na bezludną wyspę.

Część 1. Przedmowa i choroba starego króla

Autor pisze, że zamieścił w książce zdjęcie z czasów, gdy sam był mały i chciał zrobić to wszystko, co robi Maciuś. Dodaje, że dorośli nie powinni czytać tej powieści. Król jest ciężko chory. Ministrowie naradzają się, czy mały Maciuś, który nie umie jeszcze pisać, może zostać królem. Do sali wchodzi zagraniczny ambasador i żąda, by królem został Maciuś, bo inaczej będzie wojna. Prezes ministrów pisze niebieskim ołówkiem „dobrze, niech będzie wojna”. Potem ministrowie piją królewskie wino i śmieją się z Maciusia, który podsłuchuje ich pod drzwiami. Chłopiec biegnie do umierającego ojca i postanawia, że odpłaci się ministrom, gdy zostanie królem.

Część 2. Mały król, Irenka i lalka

Po pogrzebie ojca Maciuś zostaje sam, bo matkę stracił wcześniej. Przez kratę ogrodu patrzy na zabawy chłopców ze służby pałacowej, którymi dowodzi wesoły Felek. Po długich naradach dostaje pozwolenie na spacery do publicznego ogrodu. Bawi się tam z Irenką, córką kapitana straży ogniowej, która marzy o lalce do samego sufitu. Za drugim razem Felek woła, że chłopiec jest podobny do króla Maciusia, a Maciuś ze wstydu ucieka i upada. Rada ministrów zabrania mu dalszych spacerów. Maciuś tupie nogą i żąda nieodwołalnie lalki dla Irenki. Fabrykant robi ją w cztery tygodnie, a tłumy oglądają ją na wystawie.

Część 3. Etykieta, nauka i przyjaźń z Felkiem

Życie Maciusia wyznacza etykieta. Pije tran, śniadanie je przez tyle samo minut co dziadek, a w sali tronowej marznie. Na pamiątkę ocalenia prababki, która omal się nie zaczadziła, przez pięćset lat nie wolno tam bowiem postawić pieca. Nauczyciel nie odpowiada na jego pytania o szkło zapalające proch na odległość ani o to, czy umierający ojciec może oddać synowi swój rozum. Maciuś uczy się pisać tylko po to, by wysłać list do Felka. Felek, syn plutonowego straży pałacowej, przysięga mu wierność. Chłopcy umawiają się na listy zostawiane na parkanie, Maciuś gwiżdże, a Felek odpowiada kukaniem. Wkrótce Felek donosi, że trzy państwa wypowiedziały wojnę. Ministrowie ukrywają to przed królem, więc Maciuś daje ministrowi wojny dziesięć minut na stawienie się w sali tronowej. Gazety ogłaszają przesilenie ministerialne. Maciuś modli się w ogrodzie i śni mu się ojciec, który oddaje mu swój rozum.

Część 4. Wojna i plan ucieczki

Prezes ministrów i kilku innych chcą ustąpić, ale Maciuś prosi ich, by zostali. Wyjeżdżający posłowie wrogich państw oddają ordery, a Maciuś zapowiada, że szybko ich zwycięży i postawi łagodne warunki pokoju. Felek pisze, że ucieka z domu na front, i prosi o kiełbasę, wódkę i tytoń. Maciuś wykrada z kredensu koniak, kawior i łososia zagranicznego guwernera. Od Felka dowiaduje się, że wojsko od tygodnia jest w drodze, a ministrowie chcą trzymać króla przy lekcjach w stolicy. Postanawia uciec razem z Felkiem i przybiera imię Tomcio Paluch, w skrócie Tomek.

Część 5. Ucieczka na front

Nocą Maciuś przełazi przez parkan i razem z Felkiem przedziera się do obozu przy dworcu wojskowym. Ich przewodnik, starszy ochotnik, zostaje ranny w zamieszaniu po wybuchu skrzyni rakiet. Żołnierze wrzucają chłopców do wagonu. W pociągu Maciuś cierpi od pcheł, głodu i bólu głowy. Słyszy, jak żołnierze kpią z królów i mówią, że król na wojnie nic by nie zdziałał. Na stacji chłopcy chowają się u poczciwej zwrotniczowej. Z drabiny widzą pociąg królewski, którym na front jedzie minister wojny. Maciuś rozumie, że nie zna jeszcze ani geografii, ani własnego kraju.

Część 6. Porcelanowa lalka zamiast króla

W pałacu lokaj odkrywa pustą sypialnię. Prezes ministrów, minister spraw wewnętrznych i prefekt policji uznają, że króla porwano. Prefekt w skafandrze nurka przeszukuje sadzawkę, a dla niepoznaki wyławia raki na zupę dla rzekomo chorego króla. Prezes każe ministrowi handlu zamówić u fabrykanta porcelanową lalkę podobną do Maciusia, która salutuje po pociągnięciu za sznurek. Przez telefon minister nazywa ją armatą, żeby nikt się nie domyślił. Prefekt przedstawia śmieszne dowody porwania, pestki wiśni i worek, które prezes zamyka w skrzynce z napisem corpus delicti.

Część 7. Okopy, odwrót, Waligóra i Wyrwidąb

Minister wojny rozbija jednego z wrogów, a chłopcy dostają ze zdobyczy buty, karabiny i plecaki. Głównodowodzący idzie jednak za daleko. Maciuś uczy się kopać okopy pod groźbą pułkownika saperów i przeżywa pierwszą bitwę w rowach. Potem przychodzi rozkaz odwrotu. Oddział przedziera się przez okrążenie, trzy dni żywi się sucharami, a Maciuś nie porzuca karabinu. Generał chwali tych, którzy zachowali broń, a pułkownik saperów nazywa chłopców Waligórą i Wyrwidębem. Zaczyna się wojna pozycyjna, a w okopie porucznik uczy Maciusia geografii. Ranny Maciuś trafia do szpitala polowego, gdzie żona pułkownika zauważa, że jest podobny do króla. Odmawia zdjęcia do gazety i wraca do okopów.

Część 8. Wywiadowca, niewola i ocalenie

Felek wyskakuje z okopu, by drwić z nieprzyjaciela, trafia do aresztu i przechodzi do lotnictwa. Maciuś, przebrany za pastuszka, idzie na zwiady. Nieprzyjacielski oficer bierze go za wiejskiego chłopca, któremu spalono chałupę, pokazuje mu własną prochownię i każe szpiegować. Maciuś wraca do swoich, a artyleria za trzynastym strzałem wysadza prochownię. Zimą dostaje medal. Wiosną w pozorowanym ataku trafia do niewoli. Ten sam oficer chce go powiesić jako szpiega, ale sąd polowy odsyła sprawę do wyższego sądu. Maciuś czeka w wiejskiej chałupie, gdy nadlatują aeroplany i ktoś wynosi go nieprzytomnego.

Część 9. Zwycięstwo i powrót do stolicy

Maciuś budzi się w sztabie, a Felek w mundurze lotnika potwierdza, że to król. Generał opowiada, że łobuz rozbił kamieniem porcelanową lalkę, a nieprzyjaciel zrzucił ulotki, że króla nie ma. Aby odbić Maciusia z niewoli, wysłano trzydzieści cztery aeroplany, a wróciło piętnaście. Maciuś ogłasza atak generalny. Wojsko wygrywa, jeden król trafia do niewoli, drugi zostaje rozbity. Maciuś nie każe ścigać wroga. Rozkuwa pojmanego króla i daruje mu wolność. Trzej królowie proponują przyjaźń i pokój. Po drodze do stolicy Maciuś pije kawę u zwrotniczowej, wjeżdża do miasta na białym koniu i spada z niego, gdy ktoś rzuca w górę czapkę. Budzi się i żąda kiełbasy z kapustą i piwa. Potem mianuje Felka nadwornym faworytem.

Część 10. Aresztowanie ministrów i król reformator

Na naradzie ministrowie narzekają na brak pieniędzy i kontrybucji, a minister sprawiedliwości cytuje kolejne paragrafy. Maciuś klaszcze w ręce i każe żołnierzom odprowadzić ministrów do więzienia. Wolny zostaje tylko minister wojny. Sam nad stosem niepodpisanych papierów Maciuś rozumie, że bez ministrów nie poradzi sobie z rządzeniem. Stary doktor przynosi prośby więźniów. W więziennej sali minister sprawiedliwości wyjaśnia, że Maciuś może zostać królem Reformatorem albo królem Tyranem. Maciuś wybiera pierwszy tytuł i wypuszcza ministrów. Pierwsza reforma, czekolada dla pięciu milionów uczniów, okazuje się tylko fundą. Ojciec Felka spuszcza synowi lanie za papier faworyta, więc chłopcy wymieniają go na łyżwy, album z markami i magnes.

Część 11. Pożyczka i wizyta u trzech królów

Ministrowie przygotowują prośbę o pożyczkę u zagranicznych królów, a Maciuś dopisuje na niej, żeby nie byli świniami. Uczy go teraz kapitan, dawny porucznik, który zamieszkuje w pałacu z dziećmi, Stasiem i Helcią. W ogrodzie królewskim bawią się dzieci. Maciuś z kapitanem, doktorem, Stasiem i Helcią jedzie w odwiedziny do trzech królów. Stary siwy król wita go jak bohatera, daje mu order Lwa i pokazuje bitwę morską. Drugi, którego Maciuś uwolnił z niewoli, zaprasza na bale dzikich królów, swoich przyjaciół, i pokazuje mu największy ogród zoologiczny. Trzeci, smutny król, gra na skrzypcach i pokazuje mu parlament. Wieczorem mówi Maciusiowi, że wygrana wojna jest niebezpieczna, a reformy są najtrudniejsze. W nocy przychodzi do jego sypialni i radzi zacząć reformy od dzieci.

Część 12. Nad morzem, reformy i konstytucja

Ministrowie zatrzymują Maciusia za granicą jeszcze na miesiąc. Mieszka incognito nad morzem, kąpie się, buduje zamki z piasku, kłóci się z Helcią o grzyba i z doktorem rozmawia o biednych dzieciach. Po powrocie chce zbudować domy letnie dla dzieci, karuzele w szkołach i ogród zoologiczny, ale ministrowie rozdzielili już pożyczkę między siebie. Smutny król obiecuje pieniądze pod warunkiem, że Maciuś da konstytucję, czyli pozwoli rządzić całemu narodowi. Na naradę o zwierzętach do ogrodu zoologicznego przybywa czarnoskóry książę. Stary profesor, który zna pięćdziesiąt języków, tłumaczy jego zaproszenie od afrykańskiego króla. Maciuś postanawia jechać.

Część 13. Wyprawa do kraju Bum-Druma

Prezes ministrów rozpacza w domu, że Maciusia zjedzą ludożercy, zanim podpisze manifest. Z Maciusiem jadą profesor, kapitan, doktor, Felek, angielski marynarz i francuski podróżnik. Płyną okrętem, jadą koleją i karawaną przez pustynię. Król ludożerców Bum-Drum wita gościa i prosi, by Maciuś go zjadł, a gdy ten odmawia, płacze z całym dworem. Obrażony kapłan wlewa Maciusiowi truciznę do wina. Bum-Drum ratuje go gorzkim lekarstwem. Maciuś zwiedza kraj, dostaje złoto z kopalni, a na święcie przyjaźni wymienia z Bum-Drumem krew. Prosi go, by przestał być ludożercą. Mała Klu-Klu, córka króla, płacze, bo chce jechać z Maciusiem.

Część 14. Manifest, listy dzieci i dziennikarz

Maciuś wraca z karawaną pięciuset wielbłądów obładowanych złotem i straszy ministrów żartem, że ugotuje ich w krokodylowym sosie. Podpisuje manifest i ogłasza nowe dary dla dzieci. Odkrywa, że sekretarz wyrzuca listy dzieci do śmietnika. Przez całą noc czyta je sam, aż rozumie, że nie da rady. Ustala nowy plan dnia z audiencjami dla dzieci. Na jedną z nich wdziera się młody dziennikarz z długimi włosami. Pokazuje Maciusiowi redakcję i przekonuje go, że dzieci też są narodem. Maciuś na radzie ministrów żąda dwóch sejmów, dla dorosłych i dla dzieci, oraz gazety dla dzieci. Ministrem dzieci ma zostać Felek, a gazetę prowadzić dziennikarz.

Część 15. Zazdrość królów i lot nad pustynią

W kraju wre praca przy budowach, ale zagraniczni królowie zazdroszczą Maciusiowi złota. Maciuś pisze nocą listy do smutnego króla i do przyjaciela żółtych królów, żeby uniknąć wojny. Ambasadorowie grożą, a biali królowie stawiają warunek, że nie przyjadą na zjazd, jeśli przyjedzie ludożerca. Maciuś postanawia polecieć aeroplanem do Bum-Druma i sprawdzić, czy przestał jeść ludzi. Pilotem zostaje stary mechanik bez nóg i z jednym okiem. Oficer garnizonu na skraju pustyni dostaje rozkaz zepsucia aeroplanu, a przebrany żołnierz zakopuje najważniejsze kółko. Afrykańscy tragarze odkopują je i potajemnie podrzucają. Nad pustynią lotnicy błądzą, a zbójcy z oazy obsypują aeroplan zatrutymi strzałami.

Część 16. Przepowiednia, szpiedzy i zjazd królów

Aeroplan ląduje w chwili, gdy kapłani mają spalić Bum-Druma, a jego żony czekają z zatrutymi strzałami. Maciuś strzela w powietrze, pilot ginie od strzały, kapłan sam wchodzi na stos, a aeroplan wybucha. Spełnia się przepowiednia o żelaznym ptaku, więc ludożercy przestają jeść ludzi, a Maciuś zostaje królem wszystkich czarnych królów. Wraca z Bum-Drumem. W stolicy szef szpiegów donosi, że syn starego króla zbudował fabrykę pocisków i przekupił urzędnika, by podmienić zaproszenia na wypowiedzenie wojny. Maciuś niechętnie zgadza się spalić fabrykę. Zdrajca zostaje schwytany przy pieczętowaniu listów, a Maciuś zamienia mu wyrok śmierci na więzienie. Na zjazd przyjeżdżają biali, żółci i czarni królowie. Klu-Klu przybywa w skrzyni z małpami i wita sejm dzieci. Smutny król ostrzega, że reformy okupuje się pracą, łzami i krwią, a stary król oddaje Maciusiowi port.

Część 17. Choroba, lato na wsi i sejm dzieci

Wyczerpany Maciuś nie wstaje rano. Stary doktor zabrania mu pracować i wysyła go na wieś. Tam Klu-Klu uczy dzieci budować szałasy, łapie wiewiórkę i żmije, uczy pastuszków czytać i leczy cielę. Przyjeżdża Felek, każe się nazywać baronem Feliksem fon Rauch i wymusza na Maciusiu podpisy pod nowymi papierami. Jesienią w stolicy maszerują bezrobotni z czerwonymi sztandarami, a Maciuś proponuje dla dzieci zielony sztandar. W sejmie dzieci posłowie skarżą się na kolonie i zgłaszają przeróżne żądania. Uchwalają zegarki dla dzieci, więcej kieszeni i sprzeciw wobec całowania. Gdy Klu-Klu broni dziewczynek, posłowie wyzywają ją i Maciusia. Felek rzuca kałamarzem w krzykacza Antka, posłowie biją się między sobą, a Klu-Klu skacze z loży i powala Antka.

Część 18. Dorośli w szkołach, dzieci w pracy

Obrażony Maciuś przestaje czytać listy, a prezes ministrów udaje przez telefon, że go nie ma w domu. Dziennikarz łagodzi sprawę. Za granicą dzieci zaczynają naśladować Maciusia, w państwie królowej Kampanelli wybucha strajk z zielonym sztandarem. Młodzież powyżej piętnastu lat żąda własnego sejmu i zostaje rozpędzona przez wojsko. Nauczyciele grożą odejściem. Maciuś wydaje odezwę o płaceniu uczniom bez zgody sejmu, a Felek na wniosek dziennikarza przeprowadza uchwałę, że dorośli idą do szkoły, a dzieci do pracy. Dzieci gospodarują w sklepach, biurach i fabrykach, a dorośli siedzą w ławkach. Przyjeżdża tysiąc czarnych dzieci, bo w depeszy przybyło jedno zero. Z ogrodu zoologicznego uciekają wilki. Klu-Klu z czarnymi dziećmi zagania je do klatki, a ostatniego Maciuś zabija w kanale, ratując ranną Klu-Klu.

Część 19. Zdemaskowany szpieg i nowa wojna

Smutny król przyjeżdża potajemnie i pokazuje Maciusiowi obce gazety pełne wrogich nagłówków. W przebraniu obaj oglądają miasto, w którym zepsute są fabryki, koleje i szpitale. W redakcji Maciuś chce strzelić do dziennikarza, ale ten wyrywa mu rewolwer i ucieka. W pałacu Maciuś znajduje list smutnego króla z ostrzeżeniem i pali go. Felek przyznaje, że kradł paczki i brał łapówki, a dziennikarz szantażował go i fałszował papiery. Maciuś wraca do dawnych porządków. Wkrótce syn starego króla obejmuje tron i napada na kraj. Maciuś proponuje połowę złota za pokój, a młody król pisze na zabłoconym liście „Nie ma głupich!”. Stolica jednoczy się przy Maciusiu. Szpieg pokazuje dwóm pozostałym królom sfałszowaną odezwę Maciusia do dzieci świata, więc i oni ruszają na wojnę.

Część 20. Ostatnia bitwa, sąd i wyrok

Mieszkańcy kopią trzy linie okopów. Klu-Klu wymyśla fortel. Felek rozpuszcza w obozie wroga plotkę o wojskach Bum-Druma, a w czasie ataku Murzyni biją w bębny i wypuszczają lwy i tygrysy. Nieprzyjaciel ucieka, ale kończy się proch, a przestraszeni bogaci mieszczanie wywieszają białe chorągwie. Maciuś z Felkiem, Antkiem, Klu-Klu i garstką żołnierzy broni się w budynku klatki lwów. Obrońcy zabijają parlamentariusza, który idzie z białą flagą. Trzej królowie spierają się o jego los, a przyjaciel żółtych królów proponuje zesłanie na bezludną wyspę. Wrogowie usypiają obrońców gazem. W więzieniu Maciuś zachowuje godność. Na sądzie dopisuje do aktu stolicy, że nie zgadza się z bandą zdrajców, i przyznaje, że chciał być królem dzieci. Zostaje skazany na rozstrzelanie. Prowadzony przez miasto staje pod słupem i w ostatniej chwili słyszy ułaskawienie. Za tydzień ma odpłynąć na bezludną wyspę. Autor obiecuje opisać jego dalsze losy, gdy się ich dowie.