Dziewczynka z parku

O książce

Dziewczynka z parku to krótka powieść dla dzieci Barbary Kosmowskiej, pisarki z Bytowa. Ukazała się w 2012 roku w warszawskim Wydawnictwie W.A.B. Nowsze wydania, od 2021 roku, publikuje Wilga, marka Grupy Wydawniczej Foksal. Książkę zilustrowała Emilia Dziubak.

Bohaterką jest Andzia, której pół roku wcześniej umarł tata. Był faunistą, czyli badaczem zwierząt, i często zabierał córkę do parku na obserwacje ptaków. Teraz w domu jest cicho, a mama nie potrafi podnieść się po stracie męża. W szkole dziewczynka trzyma się z boku. Pewnego zimowego dnia podchodzi do niej Jeremiasz, kolega z klasy, który powtarza rok. Od tej chwili dzieci spędzają razem coraz więcej czasu, a park znów staje się dla Andzi miejscem dobrych chwil.

Od 2017 roku książka należy do propozycji lektur do wspólnego i indywidualnego czytania w klasach I–III szkoły podstawowej i została na tej liście po zmianach z 2021 i 2024 roku. Nowa podstawa programowa z 2026 roku nie podaje dla klas I–III listy tytułów, więc wybór lektur należy tam do nauczyciela. Opracowanie obejmuje całą powieść, czyli jedenaście rozdziałów i zamykający ją pamiętnik Jeremiasza. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się zimą, mniej więcej pół roku po śmierci taty Andzi. Kolejne rozdziały prowadzą czytelnika przez mroźne tygodnie, zabawy na śniegu i koniec zimy. Ostatni rozdział dzieje się pierwszego kwietnia, w dniu szkolnych żartów. Autorka nie podaje roku, ale wszystko wskazuje na czasy współczesne. Mama kseruje notatki z zeszytów, a Jeremiasz dostaje pompę insulinową od Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

Miasto nie ma nazwy. Najważniejszym miejscem jest park, w którym Andzia bywała z tatą i do którego teraz chodzi z Jeremiaszem. Wydarzenia rozgrywają się też w szkole i w domach obojga dzieci.

Miejsca akcji:

• szkoła Andzi z klasą, w której dzieci dokuczają sobie i godzą się, oraz salą gimnastyczną, na której drzwiach pojawia się primaaprilisowy żart;
• droga ze szkoły z ruchliwym skrzyżowaniem, przy którym Jeremiasz wypatruje sportowego auta;
• park z zamarzniętym stawem, kaczkami, gniazdami, kretowiskami i drzewami, na których wiosną odzywa się kowalik;
• górki, z których Andzia, Jeremiasz i Tango zjeżdżają na sankach;
• drzewo z dziuplą, z której wyprowadził się dzięcioł, a przy którym Olga zwierza się Andzi;
• dom Andzi, gdzie mama długo leży pod kocem, a potem wraca do malowania ilustracji, i gdzie stoi samochód taty;
• cukiernia, w której Andzia kupuje sernik z brzoskwiniami;
• mieszkanie Jeremiasza, do którego Andzia przynosi zeszyty, gdy chłopiec choruje;
• piwnica, w której Jeremiasz znalazł porzuconego Tanga;
• poprzednia szkoła Jeremiasza i szpital, znane tylko ze wspomnień chłopca.

Kluczowe wątki

Żałoba Andzi. Dziewczynka tęskni za tatą na każdym kroku. W dzień nie umie płakać, płacze dopiero w nocy. Koleżanki dziwią się, że nie widać po niej łez. Andzia uczy się żyć ze smutkiem i pod koniec książki znów zaczyna się cieszyć.

Mama w smutku. Po śmierci męża mama całymi dniami leży pod kocem w kratę, zapomina o porach posiłków i nie zauważa, kiedy córka wraca. Andzia ma wrażenie, że role w domu się odwróciły i teraz ona musi dbać o mamę. Przełom przychodzi, gdy mama dostaje zlecenie na ilustracje i znów zaczyna pracować.

Przyjaźń z Jeremiaszem. Chłopiec jako pierwszy odważa się zapytać Andzię o tatę i odprowadzić ją do domu. Nie przejmuje się tym, że inni mogą się z niego śmiać. Razem karmią kaczki, zjeżdżają na sankach i opiekują się psem Tangiem. Przyjaźń pomaga obojgu.

Choroba Jeremiasza. Chłopiec choruje na cukrzycę i przez pół roku leżał w szpitalu. W poprzedniej szkole wyśmiewano go z tego powodu. Kiedy znowu nie przychodzi na lekcje, Andzia zanosi mu zeszyty i dochowuje tajemnicy.

Sekret kowalika. Przed śmiercią tata powiedział Andzi, że gdy za nim zatęskni, ma wiosną szukać w parku kowalika. Dziewczynka długo nikomu tego nie zdradza. W końcu pokazuje ptaka Jeremiaszowi.

Samochód taty. Auto po tacie od miesięcy stoi w garażu, bo mama chce je sprzedać. Andzia boi się, że wraz z nim zniknie kolejna cząstka taty. Na końcu mama postanawia zatrzymać samochód, bo chce zachować wspomnienia, także te, które bolą.

Geneza utworu

Barbara Kosmowska jest literaturoznawczynią i od lat zajmuje się książkami dla dzieci i młodzieży. Doktorat napisała o powieściach Zofii Urbanowskiej, a jako pisarka często wybiera trudne tematy, takie jak choroba, samotność czy wykluczenie. Dziewczynka z parku ukazała się w 2012 roku, kilka lat po nagradzanej Pozłacanej rybce.

Ilustracje przygotowała Emilia Dziubak. Badaczki literatury dziecięcej chwaliły ich nastrojowe, pastelowe kolory i zwracały uwagę, że dobrze oddają smutny, ale ciepły klimat opowieści. Według Dominiki Panek ilustratorka połączyła tu kilka technik, między innymi wizerunki ptaków w ludzkich ubraniach i portrety bohaterów w ozdobnych ramkach.

W 2017 roku powieść trafiła do propozycji lektur dla klas I–III i pozostała w nich po zmianach rozporządzenia w 2021 i 2024 roku. Pedagodzy piszą o niej jako o książce, która pomaga rozmawiać z dziećmi o śmierci bliskiej osoby i uczy wrażliwości na cudze przeżycia. Nauczyciele przygotowują do niej scenariusze zajęć i karty pracy.

Znaczenie tytułu

Tytuł wskazuje bohaterkę i miejsce, z którym jest najmocniej związana. Park to przestrzeń wspólnych wypraw z tatą, pełna ptaków, gniazd i kretowisk. Po śmierci taty Andzia nadal tam chodzi, bo właśnie tam czuje się bliżej niego.

Określenie dziewczynka z parku mówi też o samotności bohaterki. Andzia trzyma się z dala od klasowych grupek, a jej świat to drzewa i zwierzęta. Z czasem park przestaje być miejscem samotnego wspominania. Dziewczynka przyprowadza tam przyjaciela, a wiosną słyszy w nim wołanie kowalika.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z jedenastu rozdziałów i krótkiej części zamykającej, zatytułowanej Chłopiec w żółtej bluzie. Rozdziały noszą poetyckie tytuły, na przykład Słowa odlatują jak ptaki, Przegapiony koniec świata czy Dzień, w którym powracają kolory. Fabuła jest spokojna, bez wielkich przygód. Składa się z drobnych wydarzeń dnia codziennego, rozmów i wspomnień. Krytycy zwracali uwagę, że ważniejsze od akcji są tu uczucia bohaterów.

W rozdziałach od pierwszego do jedenastego narrator opowiada w trzeciej osobie i patrzy na świat głównie oczami Andzi. Czytelnik zna jej myśli i wspomnienia o tacie. Czasem narrator zagląda też w myśli Jeremiasza. Ostatnia część to pamiętnik chłopca, pisany w pierwszej osobie w zeszycie, który dostał od Andzi. Te same wydarzenia widzimy wtedy z drugiej strony.

Język jest prosty, ale pełen obrazów. Smutek i nadzieja wyrażają się przez przyrodę, ptaki, kolory i smaki. Sernik z brzoskwiniami przypomina o tacie, rogaliki o rodzinnej grze w chińczyka, a kowalik staje się znakiem pamięci. Dzięki temu o śmierci i chorobie mówi się tu łagodnie i zrozumiale dla młodego czytelnika.