Cyberiada

O książce

Cyberiada to zbiór opowiadań Stanisława Lema o przygodach dwóch konstruktorów, Trurla i Klapaucjusza. Pod tym tytułem książka ukazała się po raz pierwszy w 1965 roku w krakowskim Wydawnictwie Literackim, z ilustracjami Daniela Mroza. Lem dopisywał potem kolejne opowiadania o tych samych bohaterach, a ostatnie z nich opublikował w 1979 roku. Nowsze polskie wydania zbierają cały cykl.

Prawie wszyscy bohaterowie to roboty i inteligentne maszyny. Mają królestwa, rycerzy, królewny i smoki, a jednocześnie latają statkami kosmicznymi i posługują się techniką, która wygląda jak czary. Trurl i Klapaucjusz potrafią zbudować prawie wszystko. Ich maszyny są jednak bardzo dosłowne, a ludzkie słabości, takie jak chciwość, pycha czy żądza władzy, dotyczą robotów tak samo jak ludzi.

Rozporządzenie z 2021 roku umieściło Cyberiadę we fragmentach na liście lektur uzupełniających dla klas IV–VI szkoły podstawowej. Wybór opowiadań należy do nauczyciela, dlatego nasze opracowanie obejmuje cały zbiór. Nieco więcej miejsca dajemy utworom, które często pojawiają się w materiałach szkolnych. Są to Jak ocalał świat, Maszyna Trurla oraz opowiadania z cyklu wypraw, na przykład o pułapce Gargancjana i o Elektrybałcie.

Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów. Treść opowiadań opisujemy własnymi słowami.

Czas i miejsce akcji

Świat Cyberiady jest wymyślony. Nie ma w nim dat ani nazw prawdziwych miejsc. Autor łączy baśń z fantastyką naukową, więc obok mieczy, zbroi i szubienic pojawiają się lasery, statki kosmiczne i maszyny myślące. Konstruktorzy przenoszą gwiazdy, budują całe światy i podróżują między planetami tak łatwo, jak bohater baśni wędruje od jednego królestwa do drugiego.

Ludzi w tym świecie prawie nie ma. Roboty opowiadają o istotach z białka i wody, zwanych bladawcami, jak o legendzie albo o czymś odrażającym. Część omówień zwraca uwagę, że świat Cyberiady wygląda na epokę, która nastała już po ludziach. To jednak tylko odczytanie krytyków, bo książka nigdzie nie mówi tego wprost.

Miejsca akcji:

• pracownia i dom Trurla, gdzie powstają maszyna robiąca wszystko na literę „n” i ośmiopiętrowa maszyna rozumna;
• dom Klapaucjusza, do którego trafia Maszyna do Spełniania Życzeń;
• Wyższa Szkoła Neantyczna, uczelnia, na której mistrz Kerebron uczył obu konstruktorów;
• planeta z dwoma wrogimi królestwami z pierwszej wyprawy;
• odległe rejony kosmosu, dokąd Trurl wywozi Elektrybałta;
• królestwo króla Okrucyusza i jego tereny łowieckie;
• krainy nękane przez smoki prawdopodobieństwa;
• dwa zwaśnione państwa, królewicza Pantarktyka i jego ukochanej;
• królestwo króla Baleryona, miłośnika zabaw;
• planeta ludu, który nie umie pozbyć się olbrzymiego intruza;
• okolica, w której grasuje zbójca Gębon;
• planetoida wygnanego tyrana i miniaturowe królestwo zamknięte w pudle;
• królestwo Genialona i światy z opowieści jego trzech maszyn;
• planeta cywilizacji Najwyższej Fazy Rozwoju i planeta, na której pustelnik Dobrycy wypróbowuje altruizynę;
• grobowiec mistrza Kerebrona, do którego Trurl idzie po radę.

Kluczowe wątki

Przyjaźń i rywalizacja konstruktorów. Trurl i Klapaucjusz są najlepszymi przyjaciółmi, a zarazem bez przerwy się ze sobą ścigają. Klapaucjusz lubi wytykać Trurlowi błędy, a Trurl za wszelką cenę chce pokazać, że jest lepszy. Czasem ich spory kończą się prawdziwym laniem.

Maszyny, które robią dokładnie to, co im każą. Wynalazki Trurla działają według poleceń, ale bez zdrowego rozsądku. Maszyna proszona o nicość zaczyna usuwać świat, a maszyna rozumna upiera się przy złym wyniku prostego rachunku. Lem pokazuje, że technika nie zastąpi myślenia o skutkach.

Wyprawy do królów i tyranów. Konstruktorzy przyjmują zlecenia od władców, którzy bywają okrutni, kapryśni albo skąpi. Okrucyusz zabija konstruktorów, których bestie mu nie dogodziły, a Baleryon traktuje wszystko jak zabawę. Bohaterowie wychodzą z opresji dzięki pomysłowości.

Szczęście na zamówienie. W kilku opowiadaniach ktoś próbuje uszczęśliwić innych za pomocą wynalazku. Pustelnik Dobrycy rozdaje altruizynę, a Trurl buduje kolejne urządzenia do produkcji szczęścia. Każda taka próba kończy się źle.

Tworzenie światów. Konstruktorzy potrafią zbudować całe państwo w pudle albo symulację wszechświata. Klapaucjusz przypomina Trurlowi, że istoty w takim świecie mogą naprawdę cierpieć. Twórca bierze więc odpowiedzialność za to, co stworzył.

Gra słów. Wiele opowiadań opiera się na zabawie językiem. Maszyna zna tylko słowa na jedną literę, Elektrybałt pisze wiersze na każdy temat, a konstruktorzy pokonują przeciwników podstępem słownym albo papierami urzędowymi.

Geneza utworu

Pierwsze trzy opowiadania o Trurlu i Klapaucjuszu, czyli Jak ocalał świat, Maszyna Trurla i Wielkie lanie, ukazały się w 1964 roku w tomie Bajki robotów. Rok później Wydawnictwo Literackie wydało Cyberiadę. Znalazły się w niej te trzy utwory oraz nowe, przede wszystkim cykl Siedem wypraw Trurla i Klapaucjusza oraz Bajkę o trzech maszynach opowiadających króla Genialona.

Lem rozwijał cykl jeszcze przez kilkanaście lat. Altruizyna ukazała się w zbiorze Polowanie (1965), Kobyszczę w tomie Bezsenność (1971), Edukacja Cyfrania w zbiorze Maska (1976), a Powtórka w tomie o tym samym tytule (1979). Do Cyberiady włączano je w późniejszych wydaniach. Wydawnictwo Literackie wznawiało Cyberiadę między innymi w latach 1967, 1972 i 1978.

Bajki robotów to osobny, nieco wcześniejszy zbiór z tego samego świata. Ich bohaterami są rycerze, królowie i wynalazcy, a opowieści przypominają bajki ludowe. Trurl i Klapaucjusz pojawiają się tylko w trzech utworach, które potem przeszły do Cyberiady. Dlatego wydawcy często łączą oba zbiory w jednym tomie.

Lem pisał Cyberiadę w czasie, gdy fascynowała go cybernetyka, nauka o sterowaniu maszynami i przepływie informacji. W tym samym okresie przygotował Summę technologiae, książkę o przyszłości techniki. W opowiadaniach o konstruktorach wiele pomysłów z tej książki zamienia się w żart. Sam pisarz cenił Cyberiadę wyżej niż większość swoich dzieł.

Książka doczekała się wielu przekładów. Angielską wersję The Cyberiad przygotował Michael Kandel, który musiał na nowo wymyślić gry słów i wiersze. Wydano ją w 1974 roku. Na podstawie zbioru Krzysztof Meyer skomponował operę Cyberiada. Jej pierwszy akt Telewizja Polska pokazała w 1971 roku. W 1975 roku powstał krótki film animowany Maszyna Trurla. W Centrum Nauki Kopernik w Warszawie stoi metalowy Elektrybałt, który układa wiersze na życzenie zwiedzających. W 2011 roku Google przygotowało grę w logo wyszukiwarki, opartą na ilustracjach Mroza. Niedawno Wydawnictwo Karakter wydało oba cykle w jednym tomie z ilustracjami Mroza.

Znaczenie tytułu

Tytuł jest słowem wymyślonym przez Lema. Łączy cybernetykę z zakończeniem, które kojarzy się z dawnymi eposami, takimi jak Iliada. Zapowiada więc bohaterską opowieść, ale o maszynach, a nie o greckich wojownikach. W tym połączeniu kryje się żart, bo poważna forma eposu dotyczy tu robotów, sporów konstruktorów i nieudanych wynalazków.

Samo słowo prawie nie pada w tekście. Według listów Lema do tłumacza pojawia się tylko raz, w jednym z wierszy Elektrybałta, jako imię kobiety. Pisarz przyznał, że kojarzyło mu się ono z Herodiadą i z Iliadą. Tytuł nie nazywa więc żadnego miejsca ani przedmiotu z opowiadań, tylko określa charakter całego zbioru.

Kompozycja, narracja, język

Opisujemy układ nowszych pełnych wydań polskich. Na początku stoją trzy krótkie opowiadania z Bajek robotów. Potem następuje cykl Siedem wypraw Trurla i Klapaucjusza. Mimo nazwy liczy on dziewięć opowiadań, bo obok wypraw od pierwszej do siódmej są dwie dodatkowe, oznaczone jako pierwsza A i piąta A. Dalej idą Bajka o trzech maszynach opowiadających króla Genialona, Altruizyna, Kobyszczę, Edukacja Cyfrania z opowieściami dwóch Odmrożeńców i Powtórka. Pierwsze wydanie z 1965 roku nie zawierało jeszcze utworów dopisanych później. Była w nim natomiast bajka O królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali, którą dziś zwykle łączy się z Bajkami robotów, dlatego jej tu nie omawiamy.

Każde opowiadanie jest osobną całością i można je czytać oddzielnie. Łączą je bohaterowie i świat. Niektóre utwory mają budowę szkatułkową, czyli w jednej opowieści mieszczą się kolejne. Najbardziej widać to w bajce o maszynach króla Genialona, gdzie opowieści zagnieżdżają się w sobie jak matrioszki.

Narrator mówi w trzeciej osobie i ma ton gawędziarza. Opowiada jak bajarz, który zna dawne dzieje i lubi wtrącić uwagę od siebie. Długie tytuły wypraw, zaczynające się od słowa „czyli”, przypominają dawne powieści przygodowe i powiastki filozoficzne.

Największą siłą książki jest język. Lem łączy styl staropolskiej gawędy szlacheckiej ze słownictwem fizyki i cybernetyki. Rycerze noszą lasery, a królowie mówią po staroświecku o elektronach i obwodach. Autor tworzy mnóstwo neologizmów, czyli nowych słów, na przykład nazwy maszyn, istot i nauk. Kobietron, dzieciomiot czy Elektrybałt brzmią zabawnie, a jednocześnie od razu mówią, do czego służy dana rzecz. Krytycy podkreślają, że ten kontrast między dawną polszczyzną a nowoczesną techniką jest głównym źródłem komizmu.