Arka czasu

O książce

Arka czasu, czyli wielka ucieczka Rafała od kiedyś przez wtedy do teraz i wstecz to powieść dla dzieci i młodzieży Marcina Szczygielskiego. Ukazała się w 2013 roku w warszawskim Wydawnictwie Piotra Marciszuka Stentor, z ilustracjami Daniela de Latoura. Od 2015 roku kolejne wydania przygotowuje Instytut Wydawniczy Latarnik, a oprawę graficzną tych edycji zaprojektował sam autor. W nowszych wydaniach i w części dokumentów tytuł zapisuje się wielką literą, jako Arka Czasu.

Szczygielski napisał powieść na trzecią edycję Konkursu Literackiego im. Astrid Lindgren. Konkurs ogłasza Fundacja ABCXXI, znana z akcji „Cała Polska czyta dzieciom”. W 2013 roku książka zdobyła w tym konkursie Grand Prix oraz pierwszą nagrodę w kategorii powieści dla czytelników w wieku 10–14 lat. Otrzymała też wyróżnienie Polskiej Sekcji IBBY w konkursie Książka Roku 2013, a w 2014 roku pierwszą nagrodę w Konkursie Literatury Dziecięcej im. Haliny Skrobiszewskiej. Przetłumaczono ją między innymi na niemiecki, ukraiński, hiszpański i rosyjski.

Bohaterem jest chłopiec z warszawskiego getta, który kocha książki. Jego ulubioną lekturą staje się Wehikuł czasu Herberta George’a Wellsa i to ona nadaje kształt całej przygodzie. Powieść łączy realistyczny obraz okupowanej Warszawy z wątkiem fantastycznym, czyli podróżą w czasie. Historyczka Barbara Engelking, badaczka Zagłady, napisała o niej, że jest wiarygodna i przejmująca.

W rozporządzeniu z 2024 roku Arka czasu znalazła się wśród przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej, obok Teatru Niewidzialnych Dzieci tego samego autora. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia ją z pełnym tytułem wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. Na listach z 2017 i 2021 roku tej książki nie było. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Główna akcja toczy się w Warszawie w 1942 roku, od wiosny do lata. Druga część rozgrywa się w czasie wielkiej akcji deportacyjnej, którą Niemcy rozpoczęli w getcie 22 lipca 1942 roku. Krótki epizod przenosi bohatera do sierpnia 2013 roku, czyli do roku wydania książki. Epilog pokazuje Rafała wiele lat po wojnie, gdy jest już starszym panem.

Rafał nie używa słowa getto. Mówi o Dzielnicy, bo tak nazywają ją dorośli wokół niego. Autor dokładnie odtwarza topografię dzielnicy żydowskiej i trasę ucieczki przez miasto. Prawdziwe są nazwy ulic, adres biblioteki dla dzieci przy Lesznie 67 i warszawski ogród zoologiczny na prawym brzegu Wisły.

Miejsca akcji:

• mieszkanie przy ulicy Siennej, w którym dziadek i Rafał zajmują jeden pokój, a pozostałe dzielą z innymi lokatorami;
• biblioteka przy ulicy Leszno 67, jedyne miejsce, do którego Rafał może chodzić sam;
• kuchnia CENTOS-u, gdzie Janka zabiera chłopca na talerz zupy;
• ulice Dzielnicy, pełne ludzi, żebraków i patroli;
• nowy pokój w głębi getta i podwórko kamienicy, na którym Rafał poznaje Lidkę;
• mieszkanie znajomej kobiety, gdzie chłopiec spędza ostatni wieczór przed ucieczką;
• budynek urzędu pracy, przez który Stella wyprowadza go z getta;
• ulice po tak zwanej aryjskiej stronie, z tramwajami, sklepami i niemieckimi patrolami;
• brama, w której uciekinierom pomaga aktorka Ina;
• most i brzeg Wisły, gdzie Rafał po raz pierwszy widzi rzekę;
• gospodarstwo na obrzeżach miasta, które miało być kryjówką, ale wpadło w ręce Niemców;
• opuszczone zoo z pustymi wybiegami i piwniczką pod dawnym wybiegiem zebr, w której chory Rafał czeka na Stellę;
• działki ogrodowe obok zoo, skąd dzieci zdobywają jedzenie;
• ukryte miejsce nad Wisłą, w którym Emek buduje Arkę;
• puste getto, do którego Rafał wraca w czasie deportacji;
• wiślana plaża, na której Janka znajduje rannego chłopca;
• mieszkanie starszej kobiety, u której Rafał doczekuje końca wojny;
• zoo i pobliska ulica w 2013 roku, gdzie Rafał poznaje Asię i wpada pod samochód;
• zoo wiele lat po wojnie, dokąd w epilogu przychodzi stary Rafał z żoną.

Kluczowe wątki

Dziecko w getcie. Rafał prawie nie wychodzi z domu, bo dziadek boi się o niego na ulicy. Wiele spraw rozumie tylko częściowo, a czytelnik widzi więcej niż on sam. Głód, ciasnota i łapanki pojawiają się w tle codziennych zajęć chłopca.

Książka Wellsa. W Wehikule czasu Rafał znajduje słowa na to, co go otacza. Esesmanów nazywa w myślach Morlokami, a bezbronnych mieszkańców Dzielnicy porównuje do Elojów. Zabiera ją ze sobą także w drogę na aryjską stronę.

Ucieczka na aryjską stronę. Dziadek sprzedaje skrzypce, żeby opłacić wyprowadzenie wnuka z getta. Młoda Stella przeprowadza chłopca przez miasto, ale umówiona kryjówka zostaje wykryta. Rafał trafia do pustego zoo i zostaje tam sam.

Podróż w czasie. Chory i samotny chłopiec znajduje w zoo maszynę z powieści Wellsa. Ucieka nią przed żołnierzami i ląduje w Warszawie w 2013 roku. Ta wyprawa daje mu pewność, że wojna kiedyś się skończy.

Przyjaźń z Lidką i Emkiem. W zoo ukrywa się dwoje innych dzieci z getta. Razem zdobywają jedzenie na działkach, a towarzyszą im oswojony szop pracz i szakal. Emek buduje łódź, którą dzieci chcą uciec Wisłą. Nazywają ją Arką.

Powrót po dziadka. Gdy dociera wiadomość o deportacjach, Rafał nie potrafi odpłynąć, dopóki nie dowie się czegoś o dziadku. Sam przedostaje się do wyludnionego getta i wraca do przyjaciół tuż przed wodowaniem.

Geneza utworu

Marcin Szczygielski napisał Arkę czasu na konkurs im. Astrid Lindgren, w którym kilka lat wcześniej zwyciężył powieścią Czarny Młyn. Na końcu książki umieścił posłowie, w którym odpowiada na pytania pierwszej czytelniczki. Wyjaśnia w nim, z jakich relacji o Zagładzie korzystał i co w powieści jest prawdą, a co fikcją. Badacze literatury zwracają uwagę, że inspiracją były też pisma Janusza Korczaka i wspomnienia Antoniny Żabińskiej Ludzie i zwierzęta. Część recenzentów podkreśla, że Rafał miał prawdziwy pierwowzór, choć jego przygody autor w dużej mierze wymyślił.

Pozostali bohaterowie, czyli dziadek, Lidka, Emek, Janka, Stella i Asia, to postacie literackie. W tle pojawia się prawdziwa osoba, dyrektorowa zoo Antonina Żabińska. Do książki dołączono dwie mapki, które pokazują getto oraz ogród zoologiczny z trasami wędrówek Rafała.

Tło historyczne jest prawdziwe. Niemcy utworzyli getto w Warszawie jesienią 1940 roku i w listopadzie odcięli je murem od reszty miasta. Wiosną 1941 roku mieszkało w nim około 450 tysięcy osób. 22 lipca 1942 roku rozpoczęła się wielka akcja deportacyjna. Ludzi spędzano na Umschlagplatz i wywożono pociągami do obozu zagłady w Treblince. Do 21 września 1942 roku zginęło w ten sposób ponad 250 tysięcy warszawskich Żydów. W sierpniu tego roku zginął w Treblince także Janusz Korczak razem z dziećmi ze swojego Domu Sierot.

Prawdziwa jest również historia warszawskiego zoo. Na początku okupacji Niemcy wywieźli najcenniejsze zwierzęta do ogrodów w Rzeszy, a wiele innych zginęło już podczas oblężenia miasta. Dyrektor zoo Jan Żabiński i jego żona Antonina ukrywali na terenie ogrodu i w swojej willi Żydów, także uciekinierów z getta. W 1965 roku instytut Jad Waszem przyznał im tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W powieści zoo jest kryjówką dla dzieci, które same muszą sobie radzić. Losy bohaterów są wymyślone, ale miejsce i czas odpowiadają faktom.

Nawiązaniem literackim jest Wehikuł czasu Herberta George’a Wellsa z 1895 roku. U Wellsa wynalazca, nazywany Podróżnikiem w Czasie, trafia do odległej przyszłości. Ludzkość dzieli się tam na delikatnych Elojów i żyjących pod ziemią Morloków, którzy na nich polują. Szczygielski wykorzystuje ten podział jako obraz okupacji widzianej oczami dziecka. Podróżnik pojawia się też jako postać pod koniec Arki czasu.

W 2021 roku powieść wystawił Teatr Lalki i Aktora „Kubuś” w Kielcach. Premiera odbyła się 6 listopada, a adaptację przygotowała Maria Marcinkiewicz-Górna.

Znaczenie tytułu

Arka to łódź, którą Emek buduje w ukrytym miejscu nad Wisłą. Dzieci chcą nią odpłynąć daleko od Warszawy. Nazwa przywołuje biblijną arkę Noego, która ocaliła ludzi i zwierzęta przed potopem. Łódź staje się znakiem ratunku i nadziei.

Słowo „czasu” odsyła do wehikułu z powieści Wellsa. Rafał ratuje się nim przed żołnierzami i przenosi do przyszłości. Tytuł łączy oba sposoby ucieczki, łódź na rzece i maszynę do podróży w czasie.

Długi podtytuł brzmi jak tytuł dawnej powieści przygodowej. Słowa „kiedyś”, „wtedy”, „teraz” i „wstecz” oznaczają przeszłość, przyszłość i teraźniejszość. Rafał często myśli o tym, co było kiedyś i co kiedyś będzie. Dla niego to jedno słowo oznacza zarówno lata sprzed wojny, jak i czas, który nadejdzie po niej.

Kompozycja, narracja, język

Powieść dzieli się na dwie części i epilog. Część pierwsza, zatytułowana Wehikuł Czasu, opowiada o życiu w getcie, ucieczce i podróży do 2013 roku. Część druga, Arka, dotyczy ukrywania się w zoo oraz budowy łodzi. Krótki epilog wybiega daleko w przyszłość. Podział naszego streszczenia na odcinki i ich tytuły pochodzą od nas, a nie od autora.

Opowiada sam Rafał, w pierwszej osobie i w czasie teraźniejszym. Czytelnik zna tylko to, co chłopiec widzi, słyszy i rozumie. Dorośli często coś przed nim ukrywają, a on tłumaczy sobie świat po swojemu. Dzięki temu okrucieństwo wojny jest obecne, ale nie przytłacza młodego czytelnika.

Kompozycja zamyka się jak pętla. Wyprawa młodego Rafała do 2013 roku nabiera pełnego sensu dopiero w epilogu. Ostatnia scena pokazuje tamten sam dzień z perspektywy dorosłego bohatera. Sam Rafał po powrocie uznaje wyprawę do przyszłości za sen w gorączce, ale epilog podpowiada, że wydarzyła się naprawdę.

Język jest prosty i obrazowy, z wieloma dialogami. Rafał mówi jak dziecko, które dużo czyta, więc chętnie używa porównań z książek. Autor dodał przypisy objaśniające trudniejsze słowa i historyczne nazwy oraz posłowie, w którym oddziela fikcję od faktów.