Złodziejka książek

O książce

Złodziejka książek to powieść australijskiego pisarza Markusa Zusaka. Oryginał ukazał się w 2005 roku w Australii pod tytułem The Book Thief nakładem wydawnictwa Picador. W 2006 roku wydał ją w Stanach Zjednoczonych Alfred A. Knopf. Powieść przetłumaczono na kilkadziesiąt języków i sprzedano w milionach egzemplarzy.

Po polsku książkę wydała w 2008 roku Nasza Księgarnia. Przełożyła ją Hanna Baltyn. W książce są też ilustracje Trudy White. W 2009 roku polskie wydanie zdobyło dwie nagrody Dong, małą i dużą. Imiona i nazwy podajemy tak jak w tym przekładzie. Bohaterowie noszą niemieckie imiona, a ulica, przy której mieszka Liesel, nazywa się Himmelstrasse. Himmel to po niemiecku niebo.

Akcja toczy się w nazistowskich Niemczech w latach 1939–1943. Narratorem jest Śmierć, która zbiera dusze zmarłych. Opowiada o dziewczynce, której dzieciństwo przypada na wojnę i prześladowanie Żydów. Liesel kradnie książki, uczy się czytać i w końcu pisze własną historię.

Rozporządzenie z 2024 roku umieściło Złodziejkę książek wśród przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. W tekście rozporządzenia autor został zapisany jako Marcus Zusak, ale poprawna forma to Markus. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia powieść wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. Książki nie było na listach z 2017 i 2021 roku. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się zimą 1939 roku, kilka miesięcy przed wybuchem drugiej wojny światowej. Liesel ma wtedy dziewięć lat. Główne wydarzenia kończą się w 1943 roku, gdy ulicę Himmelstrasse niszczy nalot bombowy. Krótkie fragmenty sięgają w przeszłość, do pierwszej wojny światowej, oraz w przyszłość, do czasów po zakończeniu wojny. Epilog rozgrywa się wiele lat później, gdy Liesel jest starą kobietą i umiera w Australii.

Molching to miasteczko zmyślone przez autora. Leży w powieści niedaleko Monachium, nad rzeką Amper, a przez jego ulice prowadzi droga do obozu koncentracyjnego w Dachau.

Miejsca akcji:

• pociąg, w którym matka wiezie Liesel i jej brata do nowego domu;
• cmentarz w małym miasteczku przy torach, gdzie zostaje pochowany Werner;
• Molching, fikcyjne miasteczko pod Monachium;
• dom Hubermannów przy Himmelstrasse 33, z kuchnią, sypialnią Liesel i piwnicą, w której ukrywa się Max;
• dom i zakład krawiecki Steinerów, rodziny Rudy’ego;
• mieszkanie Frau Holtzapfel, sąsiadki, której Liesel czyta książki;
• piwnica Fiedlerów, schron dla mieszkańców ulicy podczas nalotów;
• szkoła w Molching;
• boisko Hubert Oval, na którym Rudy biega jak Jesse Owens;
• rzeka Amper, nad którą Hans czyta z Liesel i do której wpada jedna z jej książek;
• plac z ogniskiem, na którym w urodziny Hitlera płoną książki;
• willa burmistrza z biblioteką Ilsy Hermann;
• ulice Molching, którymi żołnierze pędzą Żydów do Dachau;
• miejsce katastrofy samolotu pod miastem;
• ruiny Himmelstrasse po bombardowaniu;
• miejsca znane ze wspomnień i relacji, czyli front pierwszej wojny światowej, Stalingrad, bombardowana Kolonia i obozy koncentracyjne;
• przedmieścia Sydney, gdzie w epilogu umiera Liesel.

Kluczowe wątki

Kradzież książek. Liesel nie umie czytać, gdy podnosi z ziemi pierwszą książkę na pogrzebie brata. Potem wyciąga tom ze stosu palonych książek, a w końcu zabiera kolejne z biblioteki żony burmistrza. Każda kradzież wiąże się z ważnym wydarzeniem w jej życiu.

Nauka czytania i pisania. Hans uczy przybraną córkę liter w nocy, gdy ta budzi się z koszmarów. Słowa zapisują na ścianie piwnicy. Liesel czyta coraz lepiej, czyta też innym, a pod koniec sama zaczyna pisać.

Żyd w piwnicy. Hubermannowie ukrywają Maksa Vandenburga. Jego ojciec Erik uratował kiedyś Hansa na froncie pierwszej wojny światowej. Liesel i Max łączy miłość do słów. Na zamalowanych farbą kartkach Mein Kampf Max pisze i rysuje dla niej historie.

Przyjaźń z Rudym. Sąsiad Liesel, Rudy Steiner, towarzyszy jej w szkole, w kradzieżach jabłek i książek oraz w kłopotach z Hitlerjugend. Wciąż prosi ją o pocałunek, ale Liesel się nie zgadza.

Wojna w małym mieście. Do Molching docierają głód, powołania do wojska, wiadomości o poległych synach, naloty i kolumny więźniów prowadzonych do Dachau. Mieszkańcy ulicy siedzą razem w schronie, a Liesel czyta im na głos.

Śmierć jako narrator. Opowieść prowadzi Śmierć, która zbiera dusze ofiar wojny w całej Europie. Spotyka Liesel trzy razy i zapamiętuje ją na zawsze. Na końcu oddaje jej zgubiony zeszyt z jej własną historią.

Geneza utworu

Markus Zusak przyszedł na świat w Sydney w 1975 roku. Jego matka pochodziła z Niemiec, a ojciec z Austrii. Oboje wyemigrowali do Australii w latach pięćdziesiątych XX wieku. W dzieciństwie pisarz słuchał ich opowieści o wojnie, między innymi o bombardowaniu Monachium i o Żydach pędzonych przez miasteczko, w którym mieszkała jego matka. Według wywiadów i biogramów pisarza te wspomnienia stały się zalążkiem Złodziejki książek.

Fabuła jest zmyślona, ale tło historyczne jest prawdziwe. Dachau, położone około 16 kilometrów od Monachium, było jednym z pierwszych obozów koncentracyjnych w nazistowskich Niemczech. Otwarto je wiosną 1933 roku, a amerykańscy żołnierze wyzwolili je 29 kwietnia 1945 roku. Najpierw więziono tam przeciwników politycznych, w tym komunistów, a później także Żydów i ludzi z okupowanych krajów. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku w całych Niemczech doszło do pogromu Żydów, nazwanego nocą kryształową.

W powieści ognisko z książek rozpalono w Molching w dniu urodzin Hitlera, 20 kwietnia 1940 roku. Najbardziej znane palenie książek w Niemczech odbyło się jednak wcześniej. 10 maja 1933 roku studenci związani z nazistami palili książki pisarzy żydowskich, komunistycznych i innych niewygodnych autorów w Berlinie i w wielu innych miastach uniwersyteckich. Scena z powieści nawiązuje do tych wydarzeń, ale nie opisuje konkretnego dnia z historii.

Prawdziwe są także inne elementy tła. Hitlerjugend była młodzieżową organizacją partii nazistowskiej, a od 1936 roku jedyną dozwoloną organizacją młodzieżową w Niemczech. Monachium wielokrotnie bombardowało lotnictwo brytyjskie i amerykańskie. Mein Kampf to książka Adolfa Hitlera z lat dwudziestych XX wieku, w której przedstawił swoje poglądy. W powieści staje się przykrywką dla uciekiniera i papierem na jego własne opowieści.

Książka szybko zdobyła popularność. W 2007 roku otrzymała w Stanach Zjednoczonych wyróżnienie Michael L. Printz Honor, przyznawane książkom dla młodzieży. W Australii zdobyła w 2006 roku Kathleen Mitchell Award. W 2013 roku powstała ekranizacja w reżyserii Briana Percivala, z Sophie Nélisse jako Liesel, Geoffreyem Rushem jako Hansem i Emily Watson jako Rosą. Głosu Śmierci użyczył Roger Allam, a muzykę skomponował John Williams. Film jest osobnym dziełem i w wielu miejscach skraca historię opowiedzianą w książce.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa główną bohaterkę. Liesel kradnie książki od pierwszego rozdziału aż do ostatniej części. Bierze je ze śniegu na cmentarzu, z dogasającego ogniska i z biblioteki w willi burmistrza. Liesel nie kradnie z chciwości. W biednym domu nie ma książek, a ona bardzo chce czytać.

Tytuł ma też drugie znaczenie. Własną historię Liesel spisuje w czarnym notesie od Ilsy Hermann i nadaje jej tytuł Złodziejka książek. Powieść, którą czyta czytelnik, opiera się więc na książce napisanej przez bohaterkę. Śmierć znajduje ten zeszyt w gruzach i nosi go przy sobie przez wiele lat.

Tak samo nazywa się ostatnia, dziesiąta część powieści. Tytuł łączy więc to, co Liesel robi, z tym, kim się staje. Zaczyna jako złodziejka cudzych słów, a kończy jako autorka własnych.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z prologu, dziesięciu części i epilogu. Każda część dzieli się na krótkie rozdziały z tytułami. Części noszą tytuły książek, które pojawiają się w życiu Liesel. Pierwsza to Podręcznik grabarza, druga Wzruszenie ramion, trzecia Mein Kampf, czwarta Zbędny człowiek, a ostatnia Złodziejka książek. Większość tych książek wymyślił autor. W streszczeniu podajemy numery części i krótkie opisy ich treści. Opisy te pochodzą od nas, a nie od autora.

Narratorem jest Śmierć. Mówi w pierwszej osobie, zwraca się do czytelnika i opowiada z dystansem, ale też z czułością i czarnym humorem. Często uprzedza, co się wydarzy. Już w prologu opisuje trzy spotkania z Liesel, w tym to ostatnie, w gruzach ulicy. Zapowiada też z góry śmierć niektórych bohaterów. Czytelnik wie więc, jak skończy się historia, i śledzi raczej, jak do tego dochodzi.

Śmierć przerywa opowieść krótkimi komentarzami, wyliczeniami i uwagami na marginesie wydarzeń. Wtrąca też fragmenty swojego dziennika z lat wojny, w których opisuje zbieranie dusz w innych miejscach Europy. W ten sposób losy mieszkańców jednej ulicy łączą się z wydarzeniami w całej Europie.

W tekst wplecione są dwie ilustrowane opowieści Maksa, napisane i narysowane dla Liesel. Język jest obrazowy i pełen nieoczekiwanych porównań. Śmierć opisuje świat przez kolory, zwłaszcza kolory nieba w chwili umierania. Bohaterowie wtrącają niemieckie słowa i przekleństwa, które oddają klimat domu Hubermannów.