Sposób na Elfa

O książce

Sposób na Elfa to powieść dla dzieci Marcina Pałasza, wrocławskiego pisarza i autora słuchowisk. Pierwsze wydanie ukazało się w 2012 roku w krakowskim Wydawnictwie Skrzat, z ilustracjami Olgi Reszelskiej. Od 2017 roku książkę wydaje Wydawnictwo Literatura w serii „To lubię”, z ilustracjami Katarzyny Kołodziej. Powieść dostała wyróżnienie w konkursie Książka Roku 2012 Polskiej Sekcji IBBY, a w 2013 roku Nagrodę Literacką im. Kornela Makuszyńskiego.

Bohaterem jest Elf, półroczny kundelek ze schroniska pod Warszawą. Trafia do Wrocławia, do pisarza, którego nazywa Dużym, i jego piętnastoletniego syna, zwanego Młodym. Pies musi się nauczyć, jak wygląda życie w mieszkaniu, a ludzie, jak opiekować się psem. Po drodze jest sporo śmiechu, trochę wzruszeń i prawdziwe śledztwo, bo na osiedlu ktoś włamuje się do piwnic.

Powieść rozpoczęła cykl o Elfie, nazwany „Elfomania”. Kolejne części to Elfie, gdzie jesteś? (2012), Elf wszechmogący (2013), Elf i dom strachów (2014), Elf i pierwsza Gwiazdka (2014), Elf i skarb wuja Leona (2017), Elf i dom demonów (2018), Elfie, mamy problem! (2024) i ELFantastic! (2025). W każdej z nich Elf, Duży i Młody przeżywają nową przygodę, czasem z wątkiem detektywistycznym. Opracowanie obejmuje tylko pierwszą część.

W latach 2017–2021 książka znajdowała się w propozycji lektur do wspólnego i indywidualnego czytania dla klas I–III, w rozporządzeniu o podstawie programowej z 2017 roku. Nowelizacja z 2021 roku usunęła ją z tej listy i w późniejszych rozporządzeniach, z 2024 i 2026 roku, jej tytułu nie ma. Książka jest jednak stale wznawiana, a wydawca udostępnia do niej scenariusz lekcji dla klas I–III. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja dzieje się współcześnie, mniej więcej w czasach, w których książka powstała. Bohaterowie korzystają z internetu i telefonów komórkowych, a ogłoszenie o Elfie Duży znajduje w sieci. Wszystko zaczyna się tuż przed końcem roku szkolnego, bo Młody jeszcze chodzi do szkoły i czeka na wakacje. W drugiej połowie książki trwa już lato, a Elf zna swoje osiedle coraz lepiej.

Książka zaczyna się w schronisku pod Warszawą, ale prawie cała akcja toczy się we Wrocławiu i jego okolicach. Miejsca akcji:

• schronisko dla psów pod Warszawą, gdzie Elf mieszka w klatce z siostrą Erką, a obok mieszkają owczarek Tofik i husky Rambo;
• mieszkanie na drugim piętrze bloku we Wrocławiu, do którego wprowadzają się Duży i Młody i w którym Elf poznaje dziwne domowe przedmioty;
• klatka schodowa i piwnice, gdzie Elf czuje zapach, który mu się nie podoba, i gdzie dochodzi do włamań;
• dach bloku, w którym mieszka Kara, skąd ojciec spuszcza syna na linie;
• osiedlowe trawniki, podwórko i parking, gdzie Elf spotyka Grubcia, kota Czesława i ludzi z sąsiedztwa;
• supermarket, przed którym Elf czeka z Młodym na Dużego;
• gabinet weterynarza, który Elf odwiedza dwa razy;
• łąki i zarośla nad Ślęzą, gdzie Elf przechodzi przez mostek i spotyka dzika;
• dom cioci Ewy pod Wrocławiem, w którym zamieszkuje Erka i gdzie kończy się powieść.

Kluczowe wątki

Adopcja ze schroniska. Elf marzy o własnym człowieku, a Młody o psie. Duży zamiast szczeniaka z hodowli wybiera kundelka ze schroniska. Przed adopcją trzeba załatwić formalności i przejść wizytę przedadopcyjną. Książka pokazuje, że wzięcie psa to poważna decyzja na całe jego życie.

Pies uczy się ludzi, ludzie uczą się psa. Elf na początku się boi, kłapie zębami na Młodego i nie chce się załatwiać na trawnikach. Nie rozumie też wielu ludzkich zwyczajów. Duży i Młody muszą być cierpliwi, a Elf powoli zaczyna im ufać.

Elf i Erka. Rodzeństwo zostaje rozdzielone, a Erka bardzo za bratem tęskni. Duży czuje się winny i szuka dla niej domu. Pomaga ciocia Ewa, która przygarnia suczkę. Na końcu brat i siostra mogą się znów razem bawić.

Pierwsza miłość Młodego. Młody zakochuje się w Karze, właścicielce suczki Lindy. Z pomocą taty próbuje zwrócić na siebie jej uwagę, ale nocne akcje na dachu kończą się katastrofą. Potem przychodzi nieporozumienie i bolesna zazdrość, wyjaśnione dopiero po kilku dniach.

Tajemnica piwnic. Na osiedlu ktoś okrada piwnice, a sąsiedzi zaczynają podejrzewać pisarza, który chodzi z psem na nocne spacery. Elf wyczuwa złodzieja nosem i pomaga policji go złapać.

Ojciec i syn. Duży sam wychowuje Młodego i ma dla niego czas. Kolega Młodego, Olek, zazdrości mu takiego taty, bo jego własny ojciec ciągle jest zajęty. Na końcu także relacja Olka z ojcem zmienia się na lepsze.

Geneza utworu

Elf ma swój pierwowzór. Marcin Pałasz od lat mieszka z psem o tym samym imieniu, a wydawca przedstawia serię o Elfie jako książki o ukochanym psie pisarza. W rozmowie z radiem TOK FM autor wyjaśniał, że powieść opowiada o jego własnym psie.

W powieści widać też inne ślady życia autora. Duży jest wrocławskim pisarzem, jeździ na spotkania z czytelnikami i pisze głównie w nocy. W książce wspomina, że napisał Licencję na zakochanie, czyli powieść, którą Marcin Pałasz wydał naprawdę w 2007 roku. Autor nie jest jednak Dużym, a powieść nie jest dziennikiem. To historia wymyślona, choć pełna zachowań, które zna każdy właściciel psa.

Po sukcesie pierwszej części Pałasz napisał kolejne. Już w 2012 roku ukazało się Elfie, gdzie jesteś?, a do 2025 roku cykl liczył dziewięć tomów. W 2019 roku charkowskie wydawnictwo „Szkoła” wydało ukraiński przekład pierwszej części, a także dwóch kolejnych. Badaczki literatury dziecięcej Jolanta Ługowska i Beata Lisowska zwracały uwagę na podwójną narrację i na to, że książka mogłaby służyć jako opowiedziany poradnik odpowiedzialnej opieki nad psem.

Znaczenie tytułu

Tytuł brzmi jak hasło z poradnika. Duży i Młody naprawdę szukają sposobu na Elfa, bo pies boi się, psoci, kradnie pierogi i nie chce się załatwiać na trawniku. Muszą wymyślić, jak go uspokoić, nauczyć zasad i zdobyć jego zaufanie.

Tytuł działa jednak w obie strony. Elf też ma swój sposób na ludzi. Obserwuje ich, wyciąga własne, często śmieszne wnioski i powoli przyzwyczaja Dużego i Młodego do psich potrzeb. Podobny układ widać w rozdziale o tym, jak Duży i Młody szukają sposobu na zdobycie Kary. Imię psa kojarzy się z bajkowymi elfami, choć w książce chodzi o zwykłego kundelka ze schroniska. Przypis na pierwszej stronie wyjaśnia je żartobliwie jako skrót angielskich słów Extraordinary Life Form, czyli niezwykła forma życia.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z dwudziestu pięciu krótkich rozdziałów z tytułami. W wydaniu Wydawnictwa Literatura pierwszy nosi tytuł „Marząc o lesie i oswojonym człowieku”, a trzy ostatnie to „Finał” w trzech częściach. Wiele tytułów jest żartobliwych, na przykład „Gdzie rosną kiełbasy?” albo „Pierogi, gołąb, a na koniec kaganiec… Co za upokorzenie!”. Pierwsze wydanie z 2012 roku liczyło 214 stron, a wydanie Wydawnictwa Literatura z 2025 roku ma 160 stron.

Najciekawsza jest narracja. Historię opowiadają na zmianę dwaj narratorzy, obaj w pierwszej osobie. Jednym jest Duży, drugim sam Elf. Te same zdarzenia oglądamy więc raz oczami człowieka, a raz oczami psa. Z tego zestawienia rodzi się większość humoru. Elf szczeka na deskę sedesową, bo bierze ją za wielką paszczę, a plecak na grzbiecie Dużego uważa za stwora, który się go uczepił.

Język jest prosty i żywy, pełen dialogów i żartów. Elf używa własnych nazw na ludzi i rzeczy. Właściciela nazywa Dużym, a jego syna Młodym. Obok zabawnych scen pojawiają się poważne tematy, takie jak tęsknota, samotność, krzywdzenie zwierząt i brak czasu rodziców dla dzieci. Akcja ma kilka wątków, które łączą się w finale. Złodziej zostaje złapany, nieporozumienie z Karą się wyjaśnia, a Erka znajduje dom.