Streszczenie — Sposób na Alcybiadesa

Marcin Ciamciara po maturze znajduje zeszyt z wpisem SPONAA i wspomina ósmą klasę w szkole im. Lindego. Jego klasa uchodziła za najsłabszą, więc nauczyciele postanowili się nią zająć. Ciamciara, Zasępa, Słaby i Pędzel szukają u starszych kolegów sposobów na nauczycieli. Porywają Szekspira, oszukują Kickiego i w końcu za 47 złotych kupują od Wątłusza Pierwszego sposób na historyka Misiaka, zwanego Alcybiadesem. Szekspir uczy ich Wielkiego Asocjacyjnego Bluffu. Chłopcy zapewniają ciszę, zadają ciekawe pytania i wciągają profesora w opowieści. Alcybiades proponuje klasie przymierze. Przed wycieczką z Ełku chłopcy chcą wyznać prawdę, ale podczas oprowadzania okazuje się, że naprawdę nauczyli się historii.

Część 1. Zeszyt z napisem „kasa”

Marcin Ciamciara ma już za sobą maturę. Robiąc porządki, przegląda stare zeszyty i trafia na brulion, w którym jego paczka zapisywała wspólne wydatki. Uwagę narratora przyciąga wpis SPONAA na kwotę 47 złotych i 10 groszy. Ciamciara cofa się pamięcią do ósmej klasy i zaczyna opowieść.

Część 2. Na dywaniku u dyrektora

Na początku roku szkolnego 1960/1961 nauczyciele przekonują się, jak mało umie ósma A. Wcześniej klasa miała młodą i wrażliwą wychowawczynię, panią Lilkowską, która po pół roku wyjechała leczyć nerwy do sanatorium. Potem uczniowie przechodzili z klasy do klasy dzięki ściąganiu i szczęściu. Teraz matematyk Ejdziatowicz, nazywany Dziadzią, wpada w przerażenie, gdy Pędzelkiewicz nie potrafi wypisać liczb pierwszych. Dyrektor wzywa do gabinetu Ciamciarę, Zasępę, Słabiszewskiego, czyli Słabego, i Józia Pędzelkiewicza, czyli Pędzla. W obecności kilku nauczycieli wygłasza płomienną mowę o tradycjach szkoły i jej sławnych absolwentach. W trakcie tej przemowy strąca popiersie Katona, które rozpada się na kawałki. Profesor Misiak, historyk, zabiera szczątki i obiecuje oddać je do sklejenia.

Część 3. Ósma podpadła

Dyrektor zleca zbadanie klasy szkolnemu specjaliście, a potem nauczyciele zaprowadzają w ósmej A ostry rygor. Reszta szkoły drwi z pechowej klasy. Przyjaciele chronią się w Wędzarni, budynku w szkolnym ogrodzie, który dzielą z woźną Więckowską i jej drobiem, oraz w Obserwatorium na poddaszu. Pewnego dnia zjawia się tam Babiński, zwany Alibabą, uczeń jedenastej klasy. Tłumaczy, że w szkole od zawsze trwa zmaganie uczniów z gogami, czyli nauczycielami, i że ósma A zaburzyła tę równowagę. Daje chłopcom miesiąc na uspokojenie grona pedagogicznego.

Część 4. Pięta Achillesa

Sytuacja się pogarsza, bo na lekcji chemii Ciamciara źle obsługuje aparaturę i w pracowni profesora Farfali dochodzi do wybuchu gazu. Zasępa uważa, że nawet najsurowszego nauczyciela da się podejść, jeśli pozna się jego słabość. Chłopcy pytają o sposoby starszych uczniów, między innymi starszego brata Pędzla z jedenastej klasy i Alibabę. Nikt nie chce im pomóc. Dopiero jeden z chuliganów, Kicki, skuszony obietnicą przejażdżki motocyklem brata Pędzla, zdradza, że sposoby zna Juliusz Lepki z dziesiątej klasy, zwany Szekspirem.

Część 5. Porwanie Szekspira

Szekspir przebywa akurat w sali gimnastycznej, w której kółko teatralne ćwiczy szkolne przedstawienie Przebudzenie Afryki. Właśnie tam idą przyjaciele. Ktoś bierze ich za statystów i dostają czarną charakteryzację. Chłopcy korzystają z zamieszania, uprowadzają Szekspira i próbują wymusić na nim tajemnicę. Ten milczy, a uwalnia się dopiero wtedy, gdy wszystkich oblazły mrówki. Paczka ucieka do Wędzarni. Przestraszona widokiem czarnych postaci woźna wzywa dyrektora. Szekspir nie zdradza jednak młodszych kolegów i przekonuje nauczycieli, że chłopcy zajmowali się próbą. Dzięki temu unikają kary.

Część 6. Wątłusz Pierwszy

Chłopcy znów idą do Kickiego. Żeby wydobyć od niego kolejne informacje, obiecują mu rakietę tenisową, której wcale nie mają. Kicki wskazuje im Wątłusza Pierwszego, dawnego boksera, który porzucił ring i zajął się pisaniem wierszy. Kiedy oszustwo z rakietą wychodzi na jaw, przyjaciele muszą się ukrywać przed rozzłoszczonym Kickim.

Część 7. Zakup SPONAA

Paczka liczy oszczędności i dochodzi do wniosku, że to za mało. Nikt nie chce kupić starego motocykla brata Pędzla, więc chłopcy rozbierają go na części, ale nabywców znajdują tylko dętki. W kasie jest w sumie 47 złotych i 10 groszy. Ciamciara zjednuje sobie Wątłusza, bo podsuwa mu brakujący rym do wiersza. Uzbierana kwota wystarcza jednak tylko na jeden sposób, i to na Alcybiadesa, czyli na najmniej groźnego nauczyciela. Chłopcy się wahają, bo profesor Misiak jest dobrodusznym marzycielem i nikomu nie szkodzi. W końcu dobijają targu.

Część 8. Wykład Szekspira

Okazuje się, że Wątłusz po ostatniej walce nie pamięta szczegółów, więc przyprowadza Szekspira, który ma wobec niego dług wdzięczności, bo kiedyś bokser obronił go przed opryszkami. Szekspir opowiada, że sposób istnieje w kilku odmianach. Chłopców interesuje wersja nazwana NUPUM, co znaczy nie uczyć się, a pozornie umieć. Opiera się ona na Wielkim Asocjacyjnym Bluffie, czyli WAB-ie. Następnego dnia w Obserwatorium Szekspir przynosi notatki o profesorze i wyjaśnia, że każdy nauczyciel ma swój okres ochronny. Alcybiadesowi przysługuje on przez cały rok. Potem objaśnia etapy metody. Najpierw trzeba zaskoczyć nauczyciela zachowaniem, jakiego się po klasie nie spodziewa, i dać mu Haszysz, czyli to, czego najbardziej pragnie. Dla Misiaka jest to cisza. Wreszcie trzeba zapuścić Węża Morskiego, czyli zadać pytanie odciągające od tematu, i wywołać Dryf, długą opowieść profesora.

Część 9. Pierwsze próby

Przyjaciele od razu przystępują do działania. Odprowadzają profesora do szkoły i noszą mu teczkę. Lekcja historii przepada jednak, bo Alcybiades zabiera uczniów na jubileusz Domu Młodzieży, gdzie szkoła wystawia swoją sztukę. W czasie charakteryzacji ktoś zamyka czterech statystów w łazience, a potem okazuje się, że na czarno pomalowano kilku wychowanków Domu Młodzieży. Występ w końcu się udaje, ale profesor wraca z niewesołą miną. W kolejnych dniach nauczyciele odpytują ósmą A bardzo surowo. Paczka pomaga też Misiakowi z popiersiem Katona. Dyrektor nie chce go więcej u siebie, więc chłopcy ustawiają je w swojej klasie.

Część 10. Nieudany Dryf

Na lekcji historii panuje idealna cisza. Zasępa próbuje zapuścić Węża Morskiego i opowiada zabawną, ale zupełnie niezwiązaną z dziejami opowiastkę o praniu spodni. Profesor nie daje się wciągnąć w dygresję. Opowiada wprawdzie o pochodzeniu Orderu Podwiązki, ale zaraz wraca do lekcji, pyta i stawia dwie lufy. Rozczarowana klasa ma pretensje do paczki. Szekspir nie kryje złości i tłumaczy, gdzie popełnili błąd. Na Alcybiadesa działa tylko Dryf Historyczny, a w klasie trzeba wyznaczyć dyżurnych, którzy wykazują się wiedzą. Zdradza też, w jakiej kolejności profesor wywołuje uczniów do odpowiedzi.

Część 11. Kółko historyczne i Czersk

Paczka wyznacza dyżurnych i zakłada kółko historyczne, czym wprawia w osłupienie nawet dyrektora. Pędzel liczy na pomoc kuzyna numizmatyka, ale okazuje się, że krewny wpadł w poważne kłopoty i nie może im pomóc. Kółko jedzie więc szukać zabytków w ruinach zamku w Czersku, ale kopać przy zamku nie wolno. Z pomocą przychodzi miejscowy handlarz starociami. Za 30 złotych i rowerowe dynamo sprzedaje chłopcom rzekomą misiurkę, czyli część dawnego uzbrojenia.

Część 12. Triumwirat

Na lekcji Alcybiades rozpoznaje w misiurce zwykłą siatkę pszczelarską. Pędzel próbuje ratować sytuację pytaniem o surowe kary Bolesława Chrobrego. Profesor uznaje, że to odbiega od tematu, ale dostrzega, jak bardzo zmieniła się klasa. Proponuje jej przymierze trzech stron, siebie, uczniów i Katona, i nazywa je triumwiratem. Obiecuje, że lekcje będą rozmową i wspólnym poszukiwaniem prawdy, a nie wkuwaniem.

Część 13. Zima Wielkiego Bluffu

Zaczyna się najlepszy okres w życiu ósmej A. Chłopcy nazywają siebie Ósmą Legią i z prawdziwym zainteresowaniem słuchają opowieści profesora. Alcybiades wyraźnie się ożywia, a uczniowie zaczynają go szczerze lubić. Oceny z historii zaskakują resztę grona pedagogicznego. Z czasem także inni nauczyciele zmieniają podejście do klasy, a Dziadzia dostrzega zdolności chłopców. Przy dawnych metodach zostają polonista Żwaczek i geografka, pani Kalino. Tylko Zasępa ma wrażenie, że sposób działa zupełnie inaczej, niż zakładali.

Część 14. Wycieczka z Ełku i koszmar

Piątego kwietnia Alcybiades ogłasza, że ósma A oprowadzi po Warszawie wycieczkę uczniów z Ełku. Chłopcy wpadają w panikę. Są pewni, że nic nie umieją i że ich niewiedza ośmieszy ukochanego nauczyciela. Ciamciara ma wyrzuty sumienia. W nocy śni mu się, że oprowadzanie kończy się klęską, a cała prawda o sposobie wychodzi na jaw. W tym śnie profesor w końcu umiera. Ciamciara budzi się przerażony.

Część 15. Wyznanie

Następnego dnia Ciamciara postanawia wszystko wyznać profesorowi i ostatecznie staje przed nim cała czwórka. Chłopcy opowiadają o zakupie sposobu, o Bluffie i o Dryfie. Alcybiades przyjmuje to spokojnie. Odpowiada, że przez cały czas pilnował kierunku ich dryfu, a zdobyta wiedza wystarczy, by poradzili sobie na wycieczce.

Część 16. Spacer po Warszawie

Ósma A prowadzi gości z Ełku przez Krakowskie Przedmieście i Stare Miasto. W wycieczce uczestniczy też dyrektor. Każdy z chłopców mówi o tym, co poznał w czasie Dryfu. Słaby, filatelista, opowiada o Poczcie Saskiej, a Pędzel o Kolumnie Zygmunta. Na Starym Mieście dyrektor wywołuje Ciamciarę. Chłopak zacina się na Dekercie, ale po chwili sobie przypomina i mówi przez pół godziny. Dyrektor jest zdumiony wiedzą uczniów i gratuluje profesorowi. Ciamciara długo zastanawia się potem, co właściwie zadziałało – cud, podstęp Alcybiadesa, moc sposobu czy zdolności samej Ósmej Legii.