Problematyka — Sposób na Alcybiadesa
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Szkoła i nauczyciele
Niziurski pokazuje szkołę jako miejsce ciągłego zmagania uczniów z nauczycielami. Grono pedagogiczne jest bardzo różne. Jedni stawiają na surowość i karne lekcje, inni, jak pani Lilkowska, wierzą w młodzież i łatwo się zniechęcają. Profesor Misiak wygrywa, bo zamiast przymuszać, zaraża uczniów ciekawością. Pod koniec powieści także inni nauczyciele zaczynają z klasą rozmawiać, zamiast tylko ją oceniać. Sam autor mówił, że książka zawiera lekcję również dla nauczycieli.
Podstęp i droga na skróty
Bohaterowie chcą przejść przez szkołę bez wysiłku. Kupują gotową metodę, uczą się jej reguł i stosują ją z dużym zapałem. Paradoks polega na tym, że udawanie zainteresowania wymaga coraz większej wiedzy. Żeby zadać ciekawe pytanie, trzeba coś przeczytać, a żeby podtrzymać Dryf, trzeba słuchać. Droga na skróty prowadzi więc w końcu do prawdziwej nauki.
Prawdziwa pasja do wiedzy
Historia, z początku tylko pretekst, staje się dla chłopców przygodą. Wyprawa do Czerska, kółko historyczne i rozmowy z profesorem budzą w nich ciekawość. Każdy z bohaterów odkrywa własną dziedzinę, na przykład Słaby dzięki znaczkom dzieje poczty, a Pędzel historię Kolumny Zygmunta. Wycieczka pokazuje, że wiedza zdobyta z pasji zostaje w pamięci na dłużej niż wkuta przed klasówką.
Przyjaźń i solidarność
Ciamciara, Zasępa, Słaby i Pędzel tworzą zgraną paczkę. Wspólnie zbierają pieniądze, dzielą ryzyko i ponoszą konsekwencje swoich pomysłów. Solidarność obowiązuje także w szerszym kręgu. Szekspir nie wydaje porywaczy nauczycielom, a starsi uczniowie przestrzegają niepisanych szkolnych zasad. Bohaterowie kłócą się i wzajemnie obwiniają, ale w najważniejszej chwili idą do profesora razem.
Sumienie i odpowiedzialność
Najpierw Alcybiades jest dla chłopców tylko celem podstępu. Z czasem zaczynają go lubić i szanować. Wtedy oszustwo zaczyna im ciążyć. Koszmar Ciamciary pokazuje, jak bardzo boi się, że skrzywdzi dobrego człowieka. Chłopcy decydują się wyznać prawdę, choć grozi im kara. To moment, w którym naprawdę dorośleją.
Humor i język
Powieść bawi przede wszystkim słowem. Szkolny slang, wymyślone skróty, pseudonaukowe karty nauczycieli i znaczące nazwiska tworzą świat, który jest jednocześnie realny i groteskowy. Niziurski żartuje też z podniosłego, urzędowego stylu, na przykład w scenach ze szkolną sztuką Przebudzenie Afryki. Humor nie odbiera jednak powieści powagi. Pod żartami kryją się pytania o sens szkoły, o autorytet i o uczciwość.