Skarb Troi

O książce

Skarb Troi to powieść przygodowa dla dzieci i młodzieży niemieckiego pisarza i biologa Olafa Fritschego. Oryginał ukazał się w 2007 roku pod tytułem Jagd auf den Schatz von Troja jako drugi tom serii Der geheime Tunnel. Po polsku książkę wydało Wydawnictwo Dolnośląskie, oddział Publicatu, w serii „Tajemniczy tunel”. Według katalogu Biblioteki Narodowej pierwsze polskie wydanie ukazało się w 2008 roku. Przełożyła ją z niemieckiego Anna Wziątek, a ilustracje przygotowała Barbara Korthues. Książkę wielokrotnie wznawiano, ostatnio nakładem wydawnictwa Publicat. Imiona bohaterów podajemy tak jak w przekładzie, czyli Lilly, Magnus, Albert, Costa, Alexios i Hermann Dubios.

Troje przyjaciół odkrywa w piwnicy willi tunel, który przenosi w czasie. Magnus i Lilly wyruszają nim dwa razy. Najpierw trafiają pod Troję w ostatnim roku wojny trojańskiej, a potem na wzgórze Hisarlik w 1873 roku, gdzie kopie Heinrich Schliemann. Albert porusza się na wózku, który nie mieści się w tunelu, więc pomaga przyjaciołom z teraźniejszości. Szuka dla nich informacji i wysyła im wiadomości przez swoją kawkę Merlina.

Powieść miesza trzy porządki. Lilly, Magnus, Albert, Costa, Alexios i Dubios są postaciami zmyślonymi. Odyseusz, Kasandra i Sinon pochodzą z mitów. Heinrich Schliemann i jego wykopaliska należą do prawdziwej historii. Opracowanie oddziela więc fabułę od faktów historycznych. Tam, gdzie powieść upraszcza dzieje skarbu Priama, piszemy o tym wprost.

W rozporządzeniu z 2017 roku Skarb Troi znalazł się wśród lektur uzupełniających dla klas IV–VI szkoły podstawowej i pozostał tam po zmianie z 2021 roku. Od 2024 roku książka jest na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia ją wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja ma trzy plany czasowe. Rama opowieści rozgrywa się współcześnie, w upalnym lipcu, podczas wakacji. Pierwsza wyprawa prowadzi do 1180 roku przed naszą erą, czyli do dziesiątego roku oblężenia Troi. Druga przenosi bohaterów do 1873 roku, kiedy Heinrich Schliemann prowadzi wykopaliska na wzgórzu Hisarlik w północno-zachodniej Turcji. Wydarzenia w przeszłości trwają po kilka dni, a w teraźniejszości Albert przeżywa je razem z przyjaciółmi, czekając na wiadomości.

Prawdziwe wzgórze Hisarlik leży w krainie zwanej Troadą, w dzisiejszej tureckiej prowincji Çanakkale. Archeolodzy wyróżniają w nim dziewięć głównych warstw osadniczych, od wczesnej epoki brązu po czasy rzymskie.

Miejsca akcji:

• willa Alberta z ogrodem, w którym rośnie czereśnia i leżą stare przedmioty po poprzednim właścicielu;
• laboratorium ojca Alberta, wynalazcy nazywanego profesorem;
• piwnica willi, tajna baza przyjaciół, w której stoi skrzynia z notatnikiem i laptop;
• tunel czasu, ukryty za ciężką szafą;
• pastwisko pod Troją, gdzie Costa chowa przybyszów wśród owiec;
• chata rodziny Costy, w której Lilly i Magnus mieszkają w starożytności;
• okolica rzeki, w której błądzi Odyseusz;
• obóz Greków, w którym trwają tajemnicze prace ciesielskie;
• Troja, jej mury, bramy, ulice i okolice pałacu Priama;
• płonące miasto w noc upadku Troi;
• wykopaliska na wzgórzu Hisarlik w 1873 roku, z osuniętym wykopem i murem, w którym ukryty jest skarb;
• chata Schliemanna i chata, w której śpią Lilly i Magnus;
• szpital, w którym po powrocie leczy się Magnus.

Kluczowe wątki

Tunel czasu. Poprzedni właściciel willi zostawił notatnik, z którego dzieci wiedzą, jak działa przejście ukryte w piwnicy. O tym, w którym roku podróżni wyjdą z tunelu, decyduje czas spędzony w środku. Albert wylicza go przed każdą wyprawą.

Wojna trojańska. Pod Troją Lilly i Magnus poznają pastuszka Costę i króla Odyseusza. Widzą przygotowania do podstępu z drewnianym koniem, słyszą ostrzeżenia Kasandry i kłamstwa Sinona, a w końcu uciekają z płonącego miasta. Celu nie osiągają, bo nie udaje im się dostać do pałacu Priama.

Wykopaliska Schliemanna. Podczas drugiej wyprawy dzieci pracują przy wykopaliskach w 1873 roku. Z mapą przesłaną przez Alberta odnajdują skarb w murze i pokazują go archeologowi.

Kradzież skarbu. Kosztowności znikają, a podejrzenie pada na Alexiosa. Prawdziwym złodziejem okazuje się nadzorca Hermann Dubios. Dzieci pomagają go zdemaskować, ale same muszą uciekać przed jego zemstą.

Przyjaźń i współpraca. Każde z trojga przyjaciół ma inne zadanie. Magnus szybko wymyśla wymówki, Lilly dba o stroje i zachowuje zimną krew, a Albert szuka wiedzy w internecie i prowadzi wyprawę z piwnicy.

Mit i historia. Albert czyta przyjaciołom o jabłku niezgody, Parysie i Helenie. Później dowiaduje się, co stało się ze skarbem po jego odkryciu. Czytelnik poznaje przy tym mitologię i prawdziwe dzieje Troi.

Geneza utworu

Olaf Fritsche jest biologiem i dziennikarzem naukowym. Od 2005 roku wydawał książki popularnonaukowe, także dla młodszych czytelników. W 2007 roku wydawnictwo Rowohlt zaczęło publikować jego serię Der geheime Tunnel, w której te same dzieci przenoszą się w różne epoki. Skarb Troi jest drugim tomem. W Polsce ukazały się cztery części cyklu: Ucieczka Leonarda, Skarb Troi, Wyprawa do Nowego Świata i Czarny rycerz.

Fabuła opiera się na prawdziwych wydarzeniach. Heinrich Schliemann (1822–1890) był niemieckim kupcem, który dorobił się majątku i poświęcił go poszukiwaniu Troi z Iliady Homera. Od 1871 roku kopał na wzgórzu Hisarlik. To miejsce wskazał mu Anglik Frank Calvert, który wcześniej sam prowadził tam próbne wykopy na ziemi należącej do jego rodziny. Przez długi czas sławę odkrycia przypisywano jednak wyłącznie Schliemannowi.

W 1873 roku Schliemann znalazł przy murze w pobliżu bramy wielki zbiór miedzianych, srebrnych i złotych przedmiotów. Nazwał go skarbem Priama. Źródła podają różne dni odkrycia, od końca maja do połowy czerwca. Archeolog nie zgłosił znaleziska władzom osmańskim i potajemnie wywiózł je do Aten. Władze osmańskie wytoczyły mu proces, a Schliemann zapłacił odszkodowanie. W 1881 roku podarował skarb Berlinowi. Po drugiej wojnie światowej Armia Czerwona wywiozła go do Moskwy. Przez dziesięciolecia ukrywano, gdzie się znajduje, aż w 1994 roku Muzeum Puszkina przyznało, że go przechowuje. Skarb jest tam do dziś.

Powieść upraszcza tę historię. Złoto znajdują w niej zmyślone dzieci, a do skarbu prowadzi je mapa narysowana przez Alberta. Fikcyjni są też złodziej Dubios i oskarżony Alexios. Schliemann sam przyznał później, że wymyślił opowieść o żonie Zofii, która miała wynosić złoto w chuście. W rzeczywistości Zofia wyjechała wcześniej z wykopalisk do Aten, bo zmarł jej ojciec. Zofia nie pojawia się w spisach bohaterów powieści, które podają szkolne opracowania.

Najważniejsza różnica dotyczy jednak nauki. Schliemann był przekonany, że skarb należał do Priama i pochodzi z warstwy Troja II. Dziś wiadomo, że ta warstwa jest starsza od Troi Homera mniej więcej o tysiąc lat. Za miasto z czasów wojny trojańskiej uważa się warstwy Troja VI lub VIIa. Nazwa „skarb Priama” przetrwała jednak z przyzwyczajenia.

Znaczenie tytułu

Tytuł mówi wprost o celu wyprawy. Dzieci słyszą od ojca Alberta, że ponad sto lat temu ktoś odkopał skarb Troi, i chcą sprawdzić, gdzie naprawdę leżał. Najpierw szukają go w czasach króla Priama, potem przy wykopaliskach Schliemanna.

Słowo „skarb” ma w powieści kilka znaczeń. Na początku jest to tylko zabawa w ogrodzie, w której zamiast złota wychodzą z ziemi stare sztućce i monety. Później chodzi o prawdziwe złoto, które budzi chciwość dorosłych. Dla bohaterów najcenniejsza okazuje się jednak wiedza o przeszłości i przyjaźń, która pozwala im przetrwać niebezpieczeństwa.

Tytuł ma też wymiar historyczny. Skarb Troi istnieje naprawdę, choć z Troją Priama nie ma wiele wspólnego. Książka zachęca więc do pytań, czym różni się mit od wyniku badań archeologa.

Kompozycja, narracja, język

Polskie wydanie dzieli powieść na kilkanaście krótkich rozdziałów z tytułami, od „Skarbu w ogrodzie” do „Twarzy w oknie”. Szkolne opracowania podają różną liczbę rozdziałów, dlatego streszczenie dzielimy na części według wydarzeń. Ten podział pochodzi od nas, a nie od autora. Książka ma budowę ramową. Zaczyna się i kończy w teraźniejszości, a środek wypełniają dwie podróże w czasie, rozdzielone krótkim powrotem do domu.

Narrator jest trzecioosobowy. Zwykle towarzyszy Lilly i Magnusowi w przeszłości, ale co pewien czas przenosi się do piwnicy, gdzie Albert czeka na wiadomości. Dzięki temu czytelnik wie więcej niż bohaterowie w Troi i może się o nich martwić. Albert wyjaśnia przy okazji mity i fakty, które dzieci muszą znać.

Język jest prosty i żywy, z dużą liczbą dialogów i humorem. Pojawiają się wynalazki rodem z fantastyki naukowej, takie jak tunel czasu i tłumacz języków, obok opisów codzienności starożytnych pasterzy i XIX-wiecznych robotników. Książka łączy cechy powieści przygodowej, historycznej i fantastycznej. Ma zakończenie otwarte, które zapowiada kolejne tomy cyklu.