Ebenezer Scrooge — charakterystyka postaci
Główny bohater, londyński lichwiarz w utworze Opowieść wigilijna. Cechy z uzasadnieniem, cytaty i miejsce postaci w świecie przedstawionym.
Ebenezer Scrooge prowadzi kantor pieniężny pod szyldem „Scrooge i Marley” — nazwiska wspólnika nie kazał zamalować po jego śmierci, bo szkoda mu było farby. Mieszka sam, w ponurej kamienicy odziedziczonej po Marleyu, je w tanich gospodach i nie utrzymuje kontaktów z nikim poza dłużnikami.
Narrator opisuje go przez zimno: chłód, który nosi w sobie, ścina mu rysy, przyprósza siwizną brwi i sprawia, że nawet w największy upał w jego kantorze jest lodowato. To nie jest portret psychologiczny, tylko karykatura — Dickens maluje Scrooge’a grubą kreską, żeby przemiana była tym wyraźniejsza.
Wizja przeszłości pokazuje jednak, że taki nie był zawsze. Był chłopcem zostawionym samemu sobie w szkolnym internacie, ukochanym bratem Fan, lubianym czeladnikiem u Fezziwiga i narzeczonym Belle. Stwardniał stopniowo, przez strach przed ubóstwem — i w tym tkwi cała rzecz. Dickens nie pokazuje potwora, tylko człowieka, który po kolei odciął sobie wszystko, co kosztowało.
Przemiana nie następuje po argumencie. Duchy niczego nie tłumaczą, tylko pokazują obrazy, a Scrooge sam wyciąga wnioski — najpierw broni Fezziwiga i orientuje się, że wydał wyrok na siebie, potem słyszy własne zdanie o nadmiarze ludności nad łóżkiem chorego dziecka, wreszcie czyta swoje nazwisko na płycie nagrobnej. Dopiero wtedy pada na kolana.
Warto zauważyć, czego w tej przemianie nie ma: Scrooge nie rozdaje majątku, nie porzuca zawodu i nie zostaje świętym. Nadal jest kupcem, tylko inaczej używa tego, co ma. Nazajutrz przychodzi do kantoru wcześniej niż zwykle, żeby przyłapać Boba na spóźnieniu — i podnosi mu pensję.
Cechy — Ebenezer Scrooge
| Cecha | Uzasadnienie w tekście |
|---|---|
| Skąpy | Żałuje węgla pomocnikowi i świec sobie samemu; nie wydaje nawet na własną wygodę. |
| Samotny z wyboru | Odrzuca zaproszenia siostrzeńca rok po roku, je w gospodzie, mieszka sam w wielkim domu. |
| Bystry i konsekwentny | W rozmowie z jałmużnikami prowadzi logiczny wywód; jego okrucieństwo jest przemyślane, nie odruchowe. |
| Zdolny do strachu | Jedyna emocja, która przebija się przez jego pancerz przed przybyciem duchów — i to ona otwiera drogę do reszty. |
| Pamiętliwy wobec siebie | Kiedy duch pokazuje mu dzieciństwo, sam zaczyna płakać nad chłopcem, którym był. |
| Wdzięczny po przemianie | Nie ogranicza się do obietnic: wysyła indyka, daje datek, podnosi pensję i dotrzymuje wszystkiego. |
Częste pytania — Ebenezer Scrooge
Dlaczego Scrooge jest taki skąpy?
Z lęku przed powrotem do biedy. Wizja przeszłości pokazuje, że zaręczał się z Belle, gdy oboje byli ubodzy, i że wtedy jeszcze potrafił się cieszyć. Strach przed nędzą narastał stopniowo, aż wyparł wszystko inne — Belle mówi mu wprost, że pokochał inne bożyszcze.
Czy Scrooge zawsze był samotny?
Nie. Miał ukochaną młodszą siostrę Fan, przyjaznego pryncypała Fezziwiga, kolegów z terminu i narzeczoną. Wszystkie te więzi utracił albo odciął sam. Fred, syn zmarłej Fan, jest ostatnim, który wciąż próbuje.
Dlaczego Scrooge boi się trzeciego ducha najbardziej?
Bo tamten nie mówi ani słowa i nie ma twarzy. Dwie pierwsze zjawy tłumaczyły i komentowały; trzecia tylko wskazuje palcem, zostawiając Scrooge’owi samodzielne wyciągnięcie wniosków. Najstraszniejsze jest to, czego nie powiedziano.
W którym momencie zaczyna się przemiana Scrooge’a?
Nie ma jednej chwili, jest kilka stopni. Pierwsze pęknięcie to płacz nad samym sobą jako dzieckiem, drugie — obrona Fezziwiga, w której nieświadomie potępia siebie jako pracodawcę, trzecie — pytanie o los Małego Tima. Ostateczne złamanie następuje przy grobie.
Czy przemiana Scrooge’a jest wiarygodna?
To najczęstszy zarzut wobec książki. W obronie autora trzeba powiedzieć, że Dickens nie każe bohaterowi zmienić charakteru w jedną noc — pokazuje, że dobre odruchy nigdy w nim nie zniknęły, tylko zostały zasypane. Duchy je odkopują, nie tworzą.
Co Scrooge robi zaraz po przebudzeniu?
Sprawdza, jaki jest dzień, i śmieje się w głos — pierwszy raz od lat. Potem wysyła chłopca po największego indyka u handlarza, żeby zanieść go anonimowo Cratchitom, i wychodzi na ulicę składać życzenia obcym ludziom.
Ile lat ma Scrooge?
Dickens nie podaje wieku wprost, ale można go oszacować. Marley zmarł siedem lat wcześniej, Scrooge pamięta swoje dzieciństwo i termin u Fezziwiga jak rzeczy dawne, a narrator nazywa go starcem. Zwykle przyjmuje się, że ma około sześćdziesięciu lat.
Skąd pochodzi angielskie słowo scrooge?
Z tej książki. Nazwisko bohatera weszło do angielszczyzny jako rzeczownik pospolity oznaczający skąpca i zrzędę — podobnie jak w polszczyźnie mówi się o kimś, że jest Harpagonem. To rzadki przypadek postaci literackiej, która stała się słowem.
Czy Scrooge kogoś skrzywdził w sposób nieodwracalny?
Książka tego nie rozstrzyga i to jest istotne. Wizja przyszłości pokazuje rodzinę ucieszoną jego śmiercią oraz zagrożone życie Małego Tima, ale wszystko to są cienie rzeczy, które mogą nastąpić. Dickens celowo zostawia bohaterowi czysty margines na naprawę.
Jak Scrooge traktuje Boba Cratchita?
Jak koszt. Zamyka go w nieogrzewanej klitce, żałuje mu węgla, wypomina wolne na Boże Narodzenie jako kradzież dnia pracy i płaci piętnaście szylingów tygodniowo, z których Bob utrzymuje ośmioro ludzi. Po przemianie podnosi mu pensję i obiecuje pomóc rodzinie.
Dlaczego Scrooge nie zamalował nazwiska Marleya na szyldzie?
Narrator sugeruje dwa powody i oba są charakterystyczne: nie chciało mu się wydać pieniędzy, a poza tym firma była znana pod tą nazwą i odpowiadał na oba nazwiska. Szyld zostaje też jako ponury znak, że Scrooge od siedmiu lat żyje obok martwego wspólnika.