Karolcia

O książce

Karolcia to powieść dla dzieci Marii Krüger, warszawskiej pisarki i dziennikarki. Ukazała się w 1959 roku nakładem wydawnictwa Nasza Księgarnia z ilustracjami Haliny Bielińskiej, młodszej siostry autorki. Od początku lat dziewięćdziesiątych książkę wydaje wrocławski Siedmioróg. Doczekała się też kilku przekładów, między innymi niemieckiego i rosyjskiego.

Bohaterką jest ośmioletnia Karolcia, która w dniu przeprowadzki wyciąga ze szpary w podłodze niebieski koralik. Okazuje się, że wystarczy trzymać paciorek w dłoni i czegoś zapragnąć, a życzenie się spełnia. Dziewczynka najpierw używa go bez zastanowienia i wpada w kłopoty. Potem razem z Piotrem, chłopcem z sąsiedztwa, znika ludziom z oczu, fruwa nad dachami, ożywia kamienne lwy i ratuje ogród z placem zabaw, z którego korzystają dzieci z całej okolicy. Przez cały czas koralik próbuje zdobyć zła czarownica Filomena. Z każdym życzeniem paciorek blednie, aż zostaje mu siły na jedno, ostatnie.

Powieść należy do propozycji lektur do wspólnego i indywidualnego czytania w klasach I–III szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą książkę, czyli wszystkie dwadzieścia dwa rozdziały. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Historia zaczyna się w czerwcu, kiedy tata Karolci przynosi wiadomość o przeprowadzce. Najważniejsze przygody dzieją się już w nowym mieszkaniu, w czasie letnich wakacji. Wydarzenia następują szybko jedno po drugim, często dzień po dniu. Autorka nie podaje roku. Z opisów wynika, że to czasy, w których książka powstała, czyli koniec lat pięćdziesiątych XX wieku. Ludzie jeżdżą zatłoczonymi autobusami, robią zakupy w domu towarowym i czytają wiadomości w popołudniowej gazecie.

Akcja toczy się w dużym mieście, którego nazwa nie pada i nie ma dla fabuły znaczenia. Zwykłe miejskie przestrzenie stają się tu sceną czarów.

Miejsca akcji:

• dawne mieszkanie rodziny, w którym spod kredensu wyłania się szpara z koralikiem;
• ulice miasta, nad którymi przelatuje taksówka, a potem niewidzialne dzieci;
• dom towarowy z działem zabawek, stoiskiem z obuwiem i szalikami oraz tekturowym domkiem Baby Jagi, który ożywa;
• nowe mieszkanie przy ulicy Kwiatowej, z balkonem i oknami wychodzącymi na klomby;
• podwórko i przystanek autobusowy przed domem, gdzie bawią się dzieci z sąsiedztwa;
• ogród z placem zabaw, który miasto chce zamknąć i oddać pod budowę restauracji;
• ratusz z dziedzińcem pełnym samochodów, bramą z dwoma kamiennymi lwami, salą muzealną i gabinetem Prezydenta Miasta;
• autostrada wokół miasta, na której lwy wysiadają z samochodu, by pobiegać;
• ogród zoologiczny, gdzie lwy odzyskują wolność, a w klatce ląduje Filomena.

Kluczowe wątki

Czarodziejski koralik. Niebieski paciorek spełnia życzenia każdego, kto ściska go w ręce. Głos odzyskuje wyłącznie po zmoczeniu. Karolcia dowiaduje się od niego, że każde życzenie odbiera mu trochę mocy. Z rozdziału na rozdział koralik robi się bledszy, a dziewczynka musi zdecydować, na co wydać resztę jego siły.

Pierwsze, nieprzemyślane życzenia. Na początku Karolcia życzy sobie, by zniknęła owsianka, by w kuchni pojawiła się kura i by sama była dorosła. Każde z tych życzeń kończy się kłopotem. Dorosłej Karolci nie poznaje nawet mama. Dziewczynka uczy się, że najpierw trzeba pomyśleć, a dopiero potem czegoś chcieć.

Przyjaźń z Piotrem. Piotr najpierw nie wierzy w czary, ale szybko staje się wspólnikiem Karolci. Razem są niewidzialni, latają, dają nauczkę łobuzom i opryskliwej sprzedawczyni. To on podsuwa przyjaciółce pomysł na ostatnie życzenie.

Pościg czarownicy Filomeny. Filomena pojawia się wszędzie tam, gdzie jest koralik. Udaje sprzedawczynię, gościa ciotki Agaty, a w końcu sekretarkę Prezydenta Miasta. Dzieci za każdym razem wymykają się jej z rąk, a na koniec to ona trafia do klatki w zoo.

Ratowanie ogrodu. Kiedy Karolcia i Piotr słyszą, że ich ogród ma być zamknięty, wyruszają do ratusza. Kamienne lwy, które ożyły przy bramie, pomagają im dotrzeć do Prezydenta Miasta. Dzieci namawiają go, by nie odbierał najmłodszym miejsca do zabawy.

Ostatnie życzenie. Karolcia mogłaby poprosić o piękną lalkę, ale wybiera radość sąsiadów. Dzięki temu spełniają się marzenia ludzi z jej podwórka. Koralik znika, a dziewczynka płacze ze szczęścia.

Geneza utworu

Maria Krüger pisała dla dzieci od 1930 roku. Publikowała w „Płomyczku” i „Płomyku”, układała bajki, baśnie i słuchowiska. W latach pięćdziesiątych pracowała w Polskim Radiu, a potem w Telewizji Polskiej, dla której wymyśliła program dla dzieci Miś z okienka i pisała do niego teksty. Doświadczenie w pracy z młodym odbiorcą widać w Karolci, w której narrator mówi do czytelników wprost, jak opowiadacz przy kominku.

Ilustracje do pierwszego wydania przygotowała Halina Bielińska, siostra autorki, graficzka i reżyserka filmowa, twórczyni filmów animowanych i fabularnych. Siostry pracowały razem także przy innych książkach i filmach.

Powieść szybko zdobyła popularność. Doczekała się kilkunastu wydań, adaptacji radiowej, spektaklu Teatru Telewizji (1995) i wersji audio. W 1970 roku autorka wydała ciąg dalszy, Witaj, Karolciu, w którym bohaterka dostaje czarodziejską niebieską kredkę. Na początku XXI wieku Jowita Gondek zaczęła kręcić film na podstawie książki, ale go nie ukończyła. W 2009 roku Krzysztof Zięcik napisał kontynuację Karolcia na wakacjach.

Znaczenie tytułu

Tytuł to zdrobnienie imienia głównej bohaterki. Od pierwszego rozdziału czytelnik wie, że wszystko kręci się wokół niej. To ona znajduje koralik, wypowiada życzenia i ponosi ich skutki. Ona też podejmuje najważniejszą decyzję na końcu.

Zdrobniała forma pasuje do tonu książki. Narrator mówi o Karolci ciepło, jak o kimś bliskim. Imię podkreśla, że to zwykła dziewczynka, a nie wróżka ani królewna. Czary trafiają do rąk dziecka takiego jak czytelnik.

Kompozycja, narracja, język

Powieść dzieli się na dwadzieścia dwa krótkie rozdziały z zabawnymi tytułami, na przykład Hura! Niewidzialni! Hura! Latamy! albo Stop! Zatrzymać wóz!. Pierwszy, Dzień dobry!, jest powitaniem czytelników. Fabuła ma dwie wyraźne części. W pierwszej Karolcia poznaje moc koralika i robi z nim różne psoty. W drugiej dzieci ratują ogród, co prowadzi do pościgu, ucieczki z ratusza i przygody w zoo. Akcja układa się w ciąg epizodów, z których każdy kończy się małą niespodzianką.

Narrator opowiada w trzeciej osobie, ale często zwraca się bezpośrednio do czytelników, komentuje i żartuje. Wie, co myśli Karolcia, i dzieli się jej obawami. Świat realistyczny, czyli mieszkanie, podwórko, autobus i urząd, przeplata się z baśniowym. Obok ciotki i listonosza pojawiają się czarownica, Baba Jaga i mówiące lwy.

Język jest prosty i żywy. Dużo w nim dialogów, wykrzyknień i zdrobnień. Humor bierze się z zestawienia czarów z codziennością, na przykład gdy żywa kura ląduje na kuchennym stole albo poważny Prezydent Miasta zjeżdża po poręczy. Napis „dziwne zwieżę” na klatce Filomeny bawi czytelnika celowym błędem ortograficznym.