Streszczenie — Bankructwo małego Dżeka

Dżek Fulton, syn uczciwego robotnika, chodzi do trzeciego oddziału szkoły w Ameryce i marzy, by zostać kupcem. Za dolara od dziadka kupuje książki do klasowej biblioteczki, którą prowadzi tak dobrze, że cały oddział zaczyna czytać. Potem zakłada w klasie kooperatywę. Pożycza dwa dolary od matki Pennella, radzi się księgarza Tafta, a Nelly pomaga mu prowadzić rachunki. Organizuje świąteczny kiermasz, kupuje łyżwy, futbale i dwa rowery na raty, wytrzymuje też plotki i szacherki Czarli. Gdy rowery giną z wagonu kolejki, kooperatywa bankrutuje. Latem Dżek pisze do ministra memoriał o banku dla dzieci, a policja odnajduje rowery.

Część 1. Rodzina Fultonów

Narrator zapowiada, że to powieść amerykańska i finansowa. Rodzice Dżeka Fultona są spokojni i uczciwi. Ojciec pije wódkę tylko w imieniny, żyje z pracy rąk i nie bije dzieci. Matka uważa, że trzeba żyć za tyle, ile mąż zarabia, i nie robić długów. Gniewała się na Dżeka tylko trzy razy, gdy podarł spodnie w zabawie w wojnę, gdy zepsuł budzik, szukając w nim koguta, i gdy zgubił czapkę na rynku. Dżek nie ma przyjaciół, bo jest ostrożny i nie lubi psot. Koledzy proszą go jednak o pomoc przy wspólnych zakupach, bo umie się targować i uczciwie dzieli. Od maleńkości lubi liczyć. Dogania staruszka i oddaje mu zgubioną monetę, a gościom mówi, że zostanie kupcem. Ojciec wolałby, żeby syn został rolnikiem albo rzemieślnikiem.

Część 2. Nowy rok szkolny i zabawa w bankructwo

Dżek po dwóch latach nauki zaczyna trzeci oddział. Dawna nauczycielka zachorowała i nowa pani dyktuje listę książek. Dżek martwi się wydatkami ojca, zgubił pióro i marzy o scyzoryku z dwoma ostrzami, który oglądał na wystawie. W drodze do domu widzi, że sklep kolonialny na rogu ulicy Długiej jest zamknięty. Kaczor tłumaczy mu, że właściciel zbankrutował, i pokazuje to na przykładzie, zjadając jabłko Dżeka. Potem wprowadza na podwórzu oszukańczą zabawę w bankructwo. Zabawa kończy się awanturą, gdy mały Dik omal nie traci w ten sposób książek. Matka mówi Dżekowi, że kto nie pożycza, ten nie zbankrutuje. Narrator zapowiada, że chłopiec wkrótce boleśnie się dowie, co znaczy bankructwo.

Część 3. Dawna pani i niesłuszne podejrzenie

Narrator wspomina dwa trudne lata u dawnej nauczycielki. Gdy Dżek poprosił ją, żeby nie tłukła ręką w jego książkę, pani obraziła się i zabroniła mu raz na zawsze cokolwiek jej pożyczać. Potem kazała mu pożyczać książki kolegom, a Betty zrobiła w nowej książce dwa kleksy. Gdy Dżek nie chciał dać książki Wilsonowi, pani nazwała go sknerą i złym kolegą. Później nie pozwoliła Peelowi wziąć stalówki, którą Dżek chciał mu pożyczyć pod warunkiem, że Peel jutro odkupi nową. Gdy zginęło śniadanie Doris, pani dała do zrozumienia, że winny jest ten, kto nie pożycza kolegom. Po pół roku Dżek wyjaśnił pani, dlaczego nie podnosi ręki. Pani obejrzała jego czyste książki i zawstydziła się. Dżek do dziś nie może jednak zapomnieć tamtego podejrzenia.

Część 4. Miejsce w ławce i skrzynka

Dżek umówił się z Peelem, że będą siedzieć razem, ale nowa pani przesadza go na ostatnią ławkę obok Allana. Fil ratuje sytuację, bo udaje, że lekarz nie pozwala mu siedzieć przy oknie. Dżek znajduje pióro pod szafą i obmyśla, jak przypomnieć ojcu o scyzoryku. W domu porządkuje skrzynkę, którą zrobił mu ojciec, a rzeczy niepotrzebne oddaje małej siostrze Mary. Przy przepisywaniu wiersza o jaskółce myśli o tym, jak drogo kosztują dzieci, i o pani Sanders, która bije syna, nazywając go darmozjadem. Robi przez to dwa błędy.

Część 5. Biblioteczka trzeciego oddziału

Pani postanawia założyć bibliotekę klasy, do której każdy przyniesie dwie książki. Fil przeszkadza żartami i trafia za drzwi. Dżek chce się zgłosić, ale się waha. Bibliotekarzem zostaje zarozumiały Dżems, który po tygodniu rezygnuje. Potem bibliotekę prowadzi Fanny, ale udaje panią i odstrasza czytelników. Przez miesiąc książki wydaje sama nauczycielka, aż Dżek spokojnie oznajmia, że chce i może przejąć klucz. Pani stawia za wzór jego czyste książki. Dżek wydaje książki pięć razy w tygodniu, porządkuje szafę i pomaga woźnemu. Chce jednak, żeby półki były pełne. Radzi się Fila, który wspomina o spalonej przez ojca książce „Bosko czarnoksiężnik”. Dżek pomaga mu uprosić u pani przebaczenie. Potem cała szkoła uczy się od Fila gry na zębach, aż kierownik nazywa to zarazą.

Część 6. Dolar od dziadka

Dżek dostaje pocztą dolara od dziadka, ojca matki, który ma sklep w innym mieście. Ojciec nie lubi rodziny żony, bo dziadek długo nie pozwalał mu, biednemu robotnikowi, ożenić się z córką kupca. Dżek boi się, że ojciec każe odesłać pieniądze. Matka chce za nie kupić czapkę i podzelować buty, ale ojciec pozwala synowi wydać dolara według woli, a scyzoryk kupuje mu sam. Dżek wybiera najtańszy, jednoostrzowy. Rozumie, że ojciec na ten zakup przez dwa wieczory nie palił cygar. W niedzielę pisze pierwszy w życiu list, z podziękowaniem dla dziadka. Ojcu nie podoba się, że syn wspomniał w nim o czapce i zelówkach.

Część 7. Pierwsze zakupy i podejrzenie mister Tafta

Narrator przyznaje, że nigdy nie był w Ameryce, a ceny poznał z listów znajomej dziewczynki. Dżek ma kapitał dziewięćdziesięciu sześciu centów, bo cztery dał Mary. Idzie do księgarza mister Tafta, który choruje na reumatyzm i bywa w różnym humorze. Taft podejrzewa, że chłopiec ukradł pieniądze ojcu. Dżek z płaczem zapowiada, że przyjdzie z rodzicami, a Taft przeprasza go i prosi o przyjaźń. Matka Dżeka potwierdza całą historię i dziękuje Taftowi. Przez tydzień Dżek kupuje dziewięć książek, między innymi „Bosko czarnoksiężnika”, zagadki, powinszowania i poradnik budowy latawców, a do tego dwanaście drewnianych bąków, pióra i stalki. Przy tym wypytuje kolegów, czego chcą, i oddaje książki do oprawy introligatorowi. Taft daje mu rabat, a gazeciarz, którego Dżek też prosi o rabat, nazywa go głupim.

Część 8. Reklama, Nelly i plan kooperatywy

Fil robi nowym książkom głośną reklamę i ogłasza Dżeka królem bibliotekarzy. Przy szafie tłoczy się połowa klasy. Dżek chowa dla Nelly książkę o lalkach ze szmatki, ale ze wstydu ledwie może z nią rozmawiać. Pani proponuje, żeby koledzy oddali Dżekowi wydane pieniądze, więc dzieci zwracają mu część kosztów. Cały oddział zaczyna czytać. Dżek prosi panią o zgodę na kooperatywę, jaką ma siódmy oddział. Pani ostrzega, że z cudzymi pieniędzmi trzeba być bardzo ostrożnym, i obiecuje porozmawiać z Hortonem, który prowadzi tamtą kooperatywę. Dżek ukrywa, że jednego centa od Nelly trzyma na pamiątkę. Fil słyszał, jak pani nazwała Dżeka przy kierowniku szczególnym chłopakiem. Mister Taft objaśnia Dżekowi, czym są książka wpływów i książka wydatków.

Część 9. Dwa dolary Pennella i otwarcie szafy

William Pennell, bogaty i niezgrabny chłopiec, którego wszyscy przezywają, proponuje Dżekowi swoje dwa dolary. Dżek waha się, bo nie chce, żeby mówiono, że wyłudza pieniądze od naiwnego kolegi. Idzie więc najpierw do matki Pennella i odmawia poczęstunku, a potem pyta o zdanie całą klasę. Na pierwszym posiedzeniu kooperatywy wszyscy się zgadzają. Dżek kupuje kwitariusz i wydaje kwity, a ostatni pisze Nelly. Horton pokazuje mu książkę magazynową, ale sam zapomniał zapisać w niej jednego kajetu. Mister Taft tłumaczy, czym jest kalkulacja i ryzyko handlu. W ulewie paczka z zakupami pęka i trochę towaru się moczy, ale klasa okazuje Dżekowi współczucie. Szafa z ponumerowanymi książkami i towarami wygląda jak prawdziwy sklep. Dziewczynki chcą tylko czerwonego papieru, więc Taft wymienia część innych kolorów. Pani przepisuje na tablicę stronę rachunków Dżeka, a klasa sprawdza, że w szafie zostało tyle arkuszy, ile wynika z zapisów.

Część 10. Choroba ojca Nelly i spisek Czarli

Nelly jest smutna, bo jej ojciec jest ciężko chory. Adams zaczepia Dżeka, a Iim ostrzega go, że Czarli, Sanders i Adams są jedną paczką i rozpuszczają plotki. Czarli mówi, że Dżek jest dumny, i namawia Harry’ego, żeby odebrał kooperatywie pudełko. Sanders pożycza od wszystkich i nie oddaje. Trzej chłopcy chcą założyć drugą kooperatywę i gadają, że u Dżeka jest drożej niż w sklepie. Po stronie Dżeka stają jednak Fil, Iim, Morris i Harry.

Część 11. Laurki, hurtownia i kiermasz

Przed Bożym Narodzeniem Taft sprzedaje Dżekowi tanio leżące od dwóch lat laurki. Dzieci przepisują na nich w klasie powinszowania noworoczne dla rodziców. Wieczorem Dżek pomaga Taftowi układać świąteczną wystawę i poznaje jego chorą, osiemdziesięcioletnią matkę. Taft daje mu list do hurtownika. Dżek przechodzi przez gwarny plac targowy, który narrator nazywa Kercelakiem. W ogromnej hurtowni właściciel, mister Dale, każe zapakować dla kooperatywy całą skrzynię zabawek i ozdób. Dżek nie chce prezentu i płaci, ile ma, a do tego żąda kwitu. Pani ostrzega go, że zaniedbuje naukę. Klasa urządza loterię fantową i kosz szczęścia z torebkami po dwa centy. Morris dostaje farby, Barnum organki, córeczka woźnego lalkę, a matka Tafta kwiatek. Klaryssa myli zapiski, a Nelly nie przychodzi do szkoły. Ojciec pierwszy raz pyta o kooperatywę i pozwala Dżekowi zostać kupcem, jeśli będzie się dobrze uczył.

Część 12. Bąk Graya, święta i śmierć ojca Nelly

Biedny Gray kupuje za pożyczone dwa centy jedną torebkę, ale chłopak z podwórza zabiera mu wszystko oprócz drewnianego bąka. Gray daje bąka braciszkowi, który w wieczornej modlitwie prosi o zdrowie dla Dżeka. Dżek jakby to czuje i przestaje się martwić, że Mary dostała tylko małą laleczkę. W święta odwiedza Pennellów, gdzie pan Pennell znajduje w jego rachunkach dwa błędy. Potem idzie do Tafta, który opowiada, że Dale był kiedyś jego chłopcem na posyłki. Ostatniego dnia roku Dżek rozdaje laurki z różowymi wstążkami. Komisja rewizyjna znajduje jego rachunki w porządku. Po świętach Nelly przychodzi w żałobie, bo jej ojciec zmarł na suchoty. Dżek odprowadza ją do domu. Jej matka opowiada, że zmarły mąż był bibliotekarzem związku zawodowego, i chce bliżej poznać Dżeka.

Część 13. Burzliwe posiedzenie, łyżwy i nieudane zakupy

Posiedzenie kooperatywy kończy się hałasem i wylanym atramentem. Fil błaznuje, aż Dżek ze łzami w oczach wyprasza go z klasy. W kasie są cztery dolary i sześćdziesiąt centów. Klasa postanawia wydawać towar na kredyt tylko do jutra i prosi o łyżwy, piłki i nowe książki. Chłopcy tak długo oglądają łyżwy w okolicznych sklepach, że kupcy ich przeganiają, a Ward złośliwie wrzuca do sklepu śnieżkę. Dżek kupuje trzy pary łyżew z panią, ale potem klasa musi przeprosić obrażonego kupca. Na podwórzu szkolnym działa ślizgawka. Dżek sprzedaje też pocztówki, drut, sznurek, gwoździe i papier. Nie udają się za to temperówki, kałamarze i wieczne pióra z targu, które wcale nie piszą. Taft pociesza Dżeka, że kto nic nie robi, ten się nie myli, ale też niczego się nie uczy.

Część 14. Szacherka Czarli i bójka o tekę

Czarli Rok z Adamsem i Betty zaczyna w klasie handel markami i rupieciami. Sprzedaje marki w samodzielnie zrobionych albumach i wymienia byle co z dopłatą. Diament do krojenia szkła przechodzi przez wiele rąk i wraca do Czarli. Matka Nelly daje kooperatywie skórzaną tekę zmarłego męża. Czarli rozpowiada, że Dżek kupił ją sobie za wspólne pieniądze, a Adams wyśmiewa Nelly. Dochodzi do bójki, w której Iim walczy z Adamsem, aż Adamsowi pękają szelki. Klasa dzieli się na dwie partie, a uczciwsi stają po stronie Dżeka.

Część 15. Skarga matki Hamiltona, fotografia i cyrk

Matka Hamiltona skarży się kierownikowi, że jej syn przez szkolne handle zaczął kłamać i podbierać pieniądze, i żąda wyrzucenia Dżeka ze szkoły. Woźny broni Dżeka, a kierownik przegląda jego rachunki i wzywa Czarli, który bezczelnie kłamie. Po trzech dniach kierownik oddaje Dżekowi tekę i mówi, że wszystko jest w porządku. Matka Pennella namawia klasę na wspólną fotografię w zakładzie swojego brata. Pani Hamilton sama dokłada pieniądze dla biednych. Za namową Fila Dżek stara się o tanie bilety do cyrku z dzikimi zwierzętami. Klasa pisze prośbę ozdobioną rysunkiem, kierownik po długim czasie interweniuje, a w ostatnią niedzielę oddział ogląda przedstawienie. Fil w złości przezywa Dżeka „Kalkulacją”, ale zaraz tego żałuje.

Część 16. Memoriał, futbale i rowery na raty

Dżek pisze memoriał, który kierownik odczytuje na zebraniu rodziców. Tłumaczy w nim, że dzieciom pieniądze są potrzebne tak samo jak dorosłym. Kooperatywa dostaje pieniądze na dwa futbale i rower. Dziewczynki proszą, by codziennie kupować bułkę dla głodnego dziadka spod szkoły, a Taft uznaje to za cel społeczny. Taft objaśnia Dżekowi, czym są bank i notariusz, a chłopiec planuje szkolną kasę pożyczkową i książkę notarialną. Grą w futbal zajmuje się odtąd Iim. Dżek długo szuka roweru z pomocą znawców. Mister Fay sprawdza rachunki kooperatywy i sprzedaje jej rower na raty, a po spłacie trzech rat daje drugi.

Część 17. Kradzież i bankructwo

W niedzielę 6 czerwca Ford i Taylor jadą rowerami na wycieczkę, a wracając, oddają je do wagonu kolejki. Gubią kwit i ktoś inny odbiera rowery. Chłopcy nie mówią od razu prawdy i zwlekają z zawiadomieniem Dżeka. Policja nie daje wielkiej nadziei. Mister Taft przegląda rachunki i stwierdza, że kooperatywie grozi bankructwo, bo ma długi, a majątku tylko na kilka dolarów. Dżek w nocy śni, że jego wierzyciele przez niego głodują. Mister Fay przyjmuje stratę spokojnie i pożycza mu pięćdziesiąt centów, żeby najpierw spłacił matkę Nelly. Część majątku kooperatywy kupuje Horton z siódmego oddziału. Cała szkoła okazuje Dżekowi współczucie, a pani na prośbę klasy nie daje mu poprawki. Na zakończenie roku klasa płynie statkiem do ruin zamku. Nelly zaprasza Dżeka na wakacje, ale on zostaje w mieście, żeby pracować u Tafta.

Część 18. Lato u mister Tafta i memoriał do ministra

Dżek przez wakacje sprzedaje w sklepie Tafta, a Fil zostaje gońcem u mister Faya. Z książki telefonicznej Dżek dowiaduje się o bankach i wymyśla bank dla dzieci, który pożyczałby im pieniądze do czasu, aż dorosną. Taft mówi, że taki bank mógłby założyć tylko Minister Finansów. Dżek pisze więc do ministra memoriał, w którym opisuje kooperatywę i jej bankructwo. Dziesiątego sierpnia przychodzi odpowiedź. Ministerstwo Finansów uznało, że memoriał trzeba odrzucić, bo są w nim trzy błędy gramatyczne, i przesłało go do Ministerstwa Oświecenia, które zwróciło pismo Dżekowi. Trzy dni później milicjant przynosi wezwanie z komisariatu. Czternastego sierpnia Dżek rozpoznaje i odbiera skradzione rowery kooperatywy.